Nghị quyết số 02-NQ/TW: Điểm tựa chiến lược để giáo dục Thủ đô bứt phá

Phóng viên đã có cuộc trao đổi với Nhà giáo ưu tú, Tiến sĩ Nguyễn Tùng Lâm, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý giáo dục Việt Nam về lộ trình thực hiện nhiệm vụ quan trọng này.

Từ bỏ tư duy học để thi và xếp hạng để hướng tới giá trị thực

- Thưa ông, Nghị quyết số 02-NQ/TW đã xác định vị thế mới của Thủ đô trong kỷ nguyên phát triển của dân tộc. Ông nhận định như thế nào về thời cơ và những thuận lợi cốt lõi mà giáo dục Hà Nội cần nắm bắt lúc này?

- Thời cơ lớn nhất chính là sự thống nhất ý chí của toàn Đảng, toàn dân về việc đưa đất nước bước vào một kỷ nguyên mới. Mục tiêu cốt lõi của giai đoạn này là nâng cao thu nhập người dân, phát triển sản xuất dựa trên năng suất thực tế và khoa học công nghệ.

Đây là một chỉ số mang tính định lượng khách quan mà chúng ta không thể "bịa" ra được; xã hội và thế giới đang giám sát chúng ta bằng những thông số thực tế. Nếu không làm thật để tạo ra giá trị cho kinh tế - xã hội, chúng ta sẽ lỡ nhịp với thời đại.

Với Hà Nội, giáo dục không chỉ là “quốc sách hàng đầu” mà thực sự là điểm tựa chiến lược để đất nước cất cánh. Nghị quyết số 02-NQ/TW cho phép chúng ta có một cơ chế đặc thù và một tư duy mới để thay đổi.

Khi đã có định hướng và mục tiêu rõ ràng, giáo dục phải làm thế nào để giúp người học có văn hóa phát triển bản thân, đáp ứng yêu cầu nguồn nhân lực chất lượng cao của Thủ đô.

- Muốn đáp ứng kỳ vọng thì phải nhìn thẳng vào những hạn chế. Ông từng trăn trở về những “rào cản” đang cản trở sự phát triển của giáo dục Thủ đô. Xin ông chia sẻ cụ thể hơn?

- Hạn chế hiện nay nằm ở chỗ chất lượng giáo dục thường chỉ tập trung cho một nhóm nhỏ ở các trường chuyên, trường điểm. Trong kỷ nguyên mới, chất lượng phải dành cho mọi người dân; mọi trường học từ nội thành đến ngoại thành đều phải có trách nhiệm tạo ra giá trị thực.

Rào cản lớn nhất vẫn là tư duy học vì điểm số và bằng cấp. Nhiều năm qua, chúng ta lấy tỷ lệ tốt nghiệp cao và con số học sinh giỏi làm thành tích cốt lõi để báo cáo. Thực tế đã có những em cầm bằng thạc sĩ, tiến sĩ nhưng không có kỹ năng đáp ứng xã hội, dẫn đến sự lệch pha giữa đào tạo và thực tế.

Đã đến lúc giáo dục phải hướng tới việc mỗi cá nhân phát triển theo đúng năng lực sở trường để phục vụ đất nước bằng những công việc cụ thể. Giáo dục phải giúp con người có năng lực tự nuôi sống mình và đóng góp cho cộng đồng thay vì chạy theo hình thức.

Xây dựng hệ sinh thái giáo dục mở và mô hình “thực nghiệp”

- Nói như vậy, việc thay đổi mục tiêu đào tạo từ “ứng thí” sang “thực nghiệp” là nhiệm vụ cấp thiết, thưa ông?

- Đúng vậy. Giáo dục phải gắn liền với địa phương và doanh nghiệp. Đây là một khoản đầu tư sinh lời cho tương lai của Thủ đô nếu chúng ta tạo ra nguồn lực phù hợp.

Mỗi học sinh khi rời ghế nhà trường phải là một thực thể có ích, có kỹ năng và đạo đức nghề nghiệp, chứ không phải chỉ là một tập hồ sơ đầy bằng cấp nhưng thiếu năng lực thực hiện các nhiệm vụ xã hội cấp bách.

- Thưa ông, để giải bài toán “học đi đôi với hành”, làm thế nào để chính quyền địa phương và doanh nghiệp thực sự bắt tay với nhà trường thay vì chỉ dừng lại ở các bản ký kết hình thức?

- Giáo dục không phải là việc riêng của ngành Giáo dục. Đây là mối quan hệ hai chiều: Địa phương đầu tư cho giáo dục và giáo dục phải đáp ứng nhu cầu nhân lực cho sự phát triển của chính địa phương đó.

Cụ thể, các nhà văn hóa, sân vận động tại địa phương nên mở cửa cho học sinh hoạt động trải nghiệm. Tại các làng nghề hay khu công nghiệp của Hà Nội, học sinh cần được tiếp xúc thực tế và tham gia vào quá trình sản xuất. Điều này giúp những học sinh có năng khiếu nghề nghiệp có cơ hội phát triển và làm giàu ngay trên quê hương mình.

- Nhưng thưa ông, làm sao để doanh nghiệp thấy việc hỗ trợ nhà trường cũng là quyền lợi của họ?

- Cần có sự điều tiết bằng văn bản pháp lý cụ thể về trách nhiệm của doanh nghiệp trong việc hỗ trợ giáo dục tại địa phương nơi họ đóng chân. Doanh nghiệp cần dành ngân sách và thời gian để học sinh đến trải nghiệm, tham gia định hướng nghề nghiệp, giúp các em hiểu về quy trình sản xuất và những tấm gương lao động sáng tạo.

Đặc biệt, mỗi loại hình trường học phải có cách gắn kết riêng: Trường chuyên, trường tự chủ chất lượng cao nên kết hợp với cả doanh nghiệp, trường đại học và viện nghiên cứu để tận dụng thiết bị, nhân lực khoa học công nghệ cho học sinh nghiên cứu.

Ngược lại, nhà trường cũng phải chủ động lập kế hoạch phối hợp nhịp nhàng, không để việc tham quan, thực tập làm ảnh hưởng đến mùa sản xuất cao điểm của doanh nghiệp. Chính quyền địa phương sẽ đóng vai trò giám sát và đánh giá sự tham gia này để thực sự tạo ra một “giáo dục mở”.

Vai trò tự chủ của nhà giáo, nhà trường và triết lý “Ba thật”

- Trong hệ sinh thái đó, đội ngũ nhà giáo cần được đầu tư như thế nào để tương xứng với vận hội mới, thưa ông?

- Đội ngũ nhà giáo là yếu tố then chốt nhất. Người thầy trong kỷ nguyên mới phải hội tụ đủ ba yếu tố: Năng lực chuyên môn, phẩm chất đạo đức để sáng tạo và đặc biệt là sự “tâm huyết” với sứ mệnh. Thầy cô cần là người dẫn dắt, khơi gợi tiềm năng và là tấm gương học tập suốt đời. Trong bối cảnh công nghệ thay đổi, cả thầy và trò đều phải trang bị đầy đủ nhận thức, kỹ năng của công dân số.

Bên cạnh các chính sách về lương và hỗ trợ sinh viên sư phạm, điều quan trọng nhất là phải giao quyền tự chủ cho các nhà trường. Hiệu trưởng phải được toàn quyền tuyển dụng giáo viên dựa trên tiêu chí thực tài và tự chủ trong sử dụng ngân sách để mang lại hiệu quả giáo dục tốt nhất.

Đặc biệt, với mô hình quản lý chính quyền hai cấp, nếu các trường phổ thông không được tự chủ sẽ là một khó khăn và cản trở lớn cho công tác quản lý giáo dục.

- Ông có lo ngại về hiện tượng “cào bằng” trong thi đua khen thưởng ngành Giáo dục hiện nay không?

- Tôi rất sợ hiện tượng này vì nó triệt tiêu động lực phấn đấu. Chúng ta chống bệnh thành tích nhưng phải tôn vinh được thực tài. Những giáo viên sáng tạo, làm thay đổi thực chất kết quả học tập của học sinh phải được đãi ngộ và tôn vinh xứng đáng.

Mục tiêu cuối cùng là thực hiện đúng tinh thần: Học thật, thi thật, nhân tài thật. Ba cái “thật” đó sẽ tạo ra những con người thật cho Thủ đô.

Chính quyền địa phương phải giám sát chặt chẽ; nếu nhà trường không chuyển động, người đứng đầu phải chịu trách nhiệm. Có như vậy, giáo dục Thủ đô mới thực sự trở thành hình mẫu cho cả nước trong kỷ nguyên mới.

- Trân trọng cảm ơn những chia sẻ đầy tâm huyết của ông!