Sinh kế bền vững trong ống kính phóng viên

Bởi trong hành trình "không để ai bị bỏ lại phía sau", sinh kế - chứ không phải cứu trợ - mới là thước đo thật sự. Đó là những cảm nhận của tôi - một phóng viên ảnh của Báo Lao Động.

Giảm sự phụ thuộc vào nông nghiệp truyền thống

Báo cáo của Bộ Dân tộc và Tôn giáo cho thấy một bức tranh hai mặt. Một mặt, đời sống đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi cơ bản ổn định. Nhiều địa phương đã thực hiện hiệu quả chương trình xóa nhà tạm, nhà dột nát, cải thiện điều kiện sống cho người dân.

Nhưng ở chiều ngược lại, báo cáo cũng chỉ ra một thực tế: sinh kế của một bộ phận người dân vẫn bấp bênh, phụ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên; giá nông sản biến động trực tiếp ảnh hưởng đến thu nhập; khoảng cách phát triển giữa các vùng vẫn còn rõ rệt.

Thực tế tại nhiều địa phương như Sơn La hay Đắk Lắk cho thấy, bài toán sinh kế đang dần được tháo gỡ khi chính sách chuyển từ hỗ trợ sang tạo cơ hội. Một ví dụ rõ nét là tại Lào Cai - nơi du lịch cộng đồng đang trở thành sinh kế quan trọng của người dân vùng cao.

Sự tăng trưởng này không chỉ tập trung ở các trung tâm như Sa Pa, mà còn lan tỏa tới nhiều bản làng vùng cao thông qua mô hình du lịch cộng đồng, homestay, dịch vụ trải nghiệm văn hóa. Người dân không chỉ có thêm nguồn thu từ lưu trú, ẩm thực, hướng dẫn du lịch, mà còn trực tiếp tham gia vào chuỗi giá trị dịch vụ.

Điểm đáng chú ý là sinh kế từ du lịch giúp giảm sự phụ thuộc vào nông nghiệp truyền thống, vốn dễ bị tác động bởi thời tiết và thị trường. Khi một hộ gia đình có thể kiếm thu nhập từ chính không gian sống và bản sắc văn hóa của mình, rủi ro "được mùa mất giá" dần được thay thế bằng nguồn thu ổn định hơn.

Từ "cho" sang "trao cơ hội"

Điểm đáng chú ý là chính sách đang có những chuyển động rõ rệt để tháo gỡ nút thắt này. Đào tạo nghề không còn triển khai dàn trải mà gắn với đặc thù từng vùng. Ở khu vực Tây Bắc, du lịch cộng đồng đang trở thành một hướng đi mới, vừa tạo sinh kế, vừa bảo tồn văn hóa.

Các tỉnh Tây Bắc đã xác định phát triển du lịch cộng đồng là thế mạnh, có khả năng thu hút khách và tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương thông qua việc khai thác bản sắc văn hóa truyền thống. Tại khu vực Tây Nguyên, các mô hình liên kết sản xuất đang dần hình thành. Việc gắn kết nông dân với doanh nghiệp trong sản xuất cà phê, hồ tiêu không chỉ giúp ổn định đầu ra mà còn nâng cao giá trị sản phẩm.

Cùng với đó, ứng dụng khoa học kỹ thuật, chuyển đổi giống cây trồng và tiếp cận tín dụng đang giúp giảm dần sự phụ thuộc vào tự nhiên. Những thay đổi này cho thấy một hướng đi rõ ràng từ hỗ trợ trực tiếp sang tạo cơ hội, từ "cho" sang "trao cơ hội".

Dù vậy, hành trình "không để ai bị bỏ lại phía sau" vẫn còn nhiều thách thức. Khoảng cách phát triển giữa các vùng chưa thể xóa bỏ trong thời gian ngắn. Nguy cơ tái nghèo vẫn hiện hữu, đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu và thị trường toàn cầu biến động khó lường. Điều quan trọng hơn cả là phải tiếp tục đặt sinh kế vào trung tâm của chính sách. Bởi suy cho cùng, người dân không chỉ cần được hỗ trợ trong lúc khó khăn, mà cần có khả năng tự đứng vững.

Khi người nông dân có thể chủ động trước biến động của thị trường, khi một cộng đồng có thể tạo ra giá trị từ chính văn hóa của mình, khi đó, "không ai bị bỏ lại phía sau" mới thực sự trở thành hiện thực. Và trong hành trình đó, sinh kế - hơn bất kỳ chỉ số nào - chính là thước đo rõ ràng nhất cho hiệu quả của chính sách dân tộc.