Hơn 10.500 doanh nghiệp có thể được tự quyết giá xăng dầu theo cơ chế mới

Tại họp báo thường kỳ ngày 7/10, bà Nguyễn Thúy Hiền, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), đã thông tin về những thay đổi đáng chú ý trong dự thảo Nghị định về kinh doanh xăng dầu.

Một trong những nội dung trọng tâm là chuyển từ cơ chế Nhà nước công bố giá tối đa theo chu kỳ 7 ngày sang trao quyền cho doanh nghiệp tự tính toán, quyết định giá bán theo công thức và các nguyên tắc do Nhà nước quy định.

Theo bà Hiền, mục tiêu xuyên suốt của dự thảo là đưa giá xăng dầu vận hành sát hơn với cơ chế thị trường nhưng vẫn bảo đảm sự quản lý của Nhà nước, duy trì cạnh tranh và ổn định nguồn cung.

Với cơ chế được đề xuất, các thương nhân kinh doanh xăng dầu có thể chủ động điều chỉnh giá bán căn cứ vào chi phí kinh doanh và các giao dịch mua bán thực tế. Tuy nhiên, quyền quyết định giá không đồng nghĩa doanh nghiệp được tùy ý tăng, giảm giá mà không có căn cứ.

Theo lãnh đạo Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, mỗi lần điều chỉnh giá, doanh nghiệp phải kê khai các yếu tố cấu thành giá và giải trình nguyên nhân biến động với cơ quan quản lý.

Việc kê khai sẽ được thực hiện trên hệ thống cơ sở dữ liệu về giá do Bộ Công Thương xây dựng, áp dụng trên phạm vi cả nước. Hệ thống có chức năng phát hiện, cảnh báo những thay đổi bất thường về giá bán cũng như các yếu tố đầu vào.

Thông tin cảnh báo sẽ giúp Sở Công Thương và lực lượng quản lý thị trường kịp thời kiểm tra, giám sát những trường hợp doanh nghiệp thay đổi giá nhưng không giải trình được nguyên nhân.

Bà Hiền cho biết, việc điều chỉnh giá phải gắn với những yếu tố cụ thể như biến động chi phí đầu vào, nguồn hàng hoặc chi phí định mức. Nhà nước vẫn quy định yếu tố chi phí định mức trong công thức tính giá và áp dụng các biện pháp bình ổn khi cần thiết.

Liên quan lo ngại giá xăng dầu có thể tăng nhanh nhưng giảm chậm, đại diện Bộ Công Thương cho rằng việc quy định giá bán biến động tương ứng với từng lô hàng là khó thực hiện.

Nguyên nhân là xăng dầu thường được nhập về theo nhiều lô, tại các thời điểm và mức giá khác nhau, sau đó lưu trữ chung trong hệ thống kho, bồn bể. Khi một lô hàng chưa tiêu thụ hết, doanh nghiệp có thể tiếp tục nhập thêm hàng mới với mức giá khác.

Vì vậy, cơ chế mới được xây dựng theo hướng để doanh nghiệp chủ động trong hoạt động kinh doanh, đồng thời phải chịu trách nhiệm về quyết định giá, bảo đảm minh bạch và bám sát tín hiệu thị trường.

Giảm tầng nấc trung gian, hạn chế nguy cơ đầu mối chi phối giá

Một thay đổi khác trong dự thảo là tổ chức lại hệ thống phân phối xăng dầu theo hướng giảm từ ba tầng nấc trung gian xuống còn hai.

Theo bà Hiền, dự thảo không chỉ trao quyền quyết định giá cho thương nhân đầu mối mà còn cho phép các thương nhân phân phối độc lập thực hiện quyền này.

Cơ chế trên được kỳ vọng tạo ra sự cạnh tranh về giá giữa các thương nhân đầu mối và đơn vị phân phối, thay vì để việc quyết định giá tập trung vào một nhóm doanh nghiệp.

Theo tính toán của cơ quan soạn thảo, nếu các doanh nghiệp chuyển đổi ngay theo mô hình mới, thị trường có thể có hơn 10.500 thương nhân phân phối được quyền quyết định giá.

Đại diện Bộ Công Thương cho rằng sự tham gia của các thương nhân phân phối, đặc biệt tại vùng sâu, vùng xa, nơi doanh nghiệp địa phương có lợi thế hoạt động tại chỗ, sẽ góp phần thúc đẩy cạnh tranh.

Với thiết kế hiện nay, bà Hiền nhận định khó xảy ra tình trạng thương nhân đầu mối chi phối hoàn toàn giá bán xăng dầu.

Bên cạnh đó, nhằm hạn chế nguy cơ các doanh nghiệp bắt tay nâng giá, cơ quan soạn thảo đã bổ sung các quy định xử lý hành vi thỏa thuận hạn chế cạnh tranh theo pháp luật về cạnh tranh.

Đề xuất nâng tổng nguồn tối thiểu lên 300.000 m³ mỗi năm

Ngoài việc thay đổi cơ chế định giá, dự thảo Nghị định còn đề xuất nâng điều kiện về năng lực cung ứng đối với thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu.

Cụ thể, doanh nghiệp phải đáp ứng tổng nguồn xăng dầu tối thiểu 300.000 m³/năm, với lộ trình thực hiện trong hai năm, bắt đầu từ năm 2027.

Theo bà Hiền, đề xuất này nằm trong chủ trương tái cơ cấu hệ thống thương nhân đầu mối, đồng thời nâng cao năng lực bảo đảm nguồn cung và an ninh năng lượng quốc gia.

Trước đây, mức tổng nguồn tối thiểu hằng năm được phân giao dựa trên kết quả thực hiện của từng doanh nghiệp. Tuy nhiên, phương thức này chưa phản ánh đầy đủ năng lực cung ứng, bởi một số thương nhân đầu mối có tổng nguồn thực hiện ở mức thấp.

Bộ Công Thương cho biết hiện hơn một nửa số thương nhân đầu mối đã đáp ứng điều kiện tổng nguồn tối thiểu được đề xuất.

Đối với những doanh nghiệp chưa đạt mức này, dự thảo có lộ trình để tiếp tục đầu tư cơ sở vật chất, mở rộng hệ thống phân phối và nâng cao năng lực kinh doanh, thay vì ngay lập tức loại khỏi thị trường.

Liên quan tình hình thị trường những tháng cuối năm 2026, bà Hiền cho biết xung đột tại Trung Đông và Ukraine tiếp tục khiến giá dầu quốc tế diễn biến khó lường.

Trước những biến động này, Bộ Công Thương đã xây dựng các kịch bản ứng phó, đồng thời theo dõi lượng xăng dầu nhập khẩu, sản xuất trong nước và tồn kho của doanh nghiệp.

Hiện lượng tồn kho tại các nhà máy lọc dầu ở mức cao. Trên cơ sở cân đối tổng nguồn, Bộ Công Thương đánh giá nguồn cung xăng dầu trong nước cơ bản đáp ứng nhu cầu đến hết năm 2026.

Đối với dự thảo Nghị định về kinh doanh xăng dầu, bà Hiền cho biết văn bản đã được xây dựng trong khoảng hai năm và trải qua bốn lần lấy ý kiến thành viên Chính phủ. Bộ Công Thương đang tiếp tục tổng hợp, tiếp thu ý kiến của các đối tượng liên quan để hoàn thiện, trình Chính phủ xem xét.