Xăng E10: 14 năm chuẩn bị và bài toán đồng thuận xã hội

1. Mấy ngày nay, trên các diễn đàn ô tô, xe máy, trong các hội nhóm tài xế công nghệ hay ngay cả ở những quán cà phê ven đường, câu chuyện về xăng E10 bỗng trở nên nóng hơn nhiều vấn đề khác. Người thì lo xe cũ sẽ “ăn” xăng mới ra sao. Người lại sợ động cơ nhanh xuống cấp. Có người khẳng định đã dùng E10 từ lâu chẳng thấy vấn đề gì, nhưng cũng không ít người nói sẽ cố tìm cách đổ xăng khoáng nếu còn bán.

Điều đáng suy ngẫm là những tranh luận ấy diễn ra ngay khi chủ trương triển khai xăng E10 trên toàn quốc từ ngày 1/6/2026 thực chất không phải câu chuyện mới. Nó đã nằm trong lộ trình của Chính phủ từ hơn một thập niên trước, theo Quyết định số 53/2012/QĐ-TTg ngày 22/11/2012 của Thủ tướng Chính phủ về việc ban hành lộ trình áp dụng tỷ lệ phối trộn nhiên liệu sinh học với nhiên liệu truyền thống.

Nhưng những tranh luận của dư luận cũng phản ánh một thực tế rằng, người dân thường không bắt đầu từ những mục tiêu vĩ mô của chính sách, mà từ những vấn đề rất cụ thể liên quan đến cuộc sống của chính họ. Với xăng E10, câu hỏi được đặt ra đơn giản là chiếc xe đang sử dụng có bị ảnh hưởng hay không, chứ không phải là giảm phát thải hay tăng trưởng xanh.

Không phải ngẫu nhiên Chính phủ theo đuổi lộ trình nhiên liệu sinh học suốt hơn một thập niên. Trong bối cảnh Việt Nam cam kết phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, việc giảm dần sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch là lựa chọn phù hợp và là một phần của lộ trình phát triển.

Bộ Công Thương nhiều lần nhấn mạnh việc tăng cường sử dụng nhiên liệu sinh học là “rất cần thiết” trong bối cảnh phát triển nền kinh tế carbon thấp, bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia và phát triển bền vững. Tại cuộc giao ban báo chí ngày 26/5, Thứ trưởng Nguyễn Sinh Nhật Tân tiếp tục khẳng định: “Việc sử dụng xăng sinh học là chủ trương đúng đắn để phát triển bền vững và góp phần ổn định, đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia”.

Nhìn rộng ra thế giới, Việt Nam thực ra đi sau chứ không phải đi trước. Mỹ, Brazil, Thái Lan, Philippines hay nhiều nước châu Âu đã sử dụng E10 từ rất lâu. Thống kê của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cho thấy, hiện có hơn 60 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới áp dụng chính sách sử dụng xăng sinh học E10 (xăng pha 10% ethanol).

Vấn đề vì thế không nằm ở việc có nên sử dụng E10 hay không, mà ở chỗ người dân cần được trả lời thấu đáo những câu hỏi rất cụ thể liên quan đến chính chiếc xe họ đang sử dụng mỗi ngày.

2. Nếu đọc kỹ văn bản phản hồi của Hiệp hội Các nhà sản xuất ô tô Việt Nam (VAMA), có thể thấy một điều đáng chú ý. VAMA không phản đối chủ trương triển khai E10. Ngược lại, hiệp hội này tuyên bố rõ ràng: “VAMA ủng hộ chủ trương mở rộng bán xăng sinh học E10 RON95 của Chính phủ để giảm thiểu ô nhiễm môi trường”. Tuy nhiên, điều mà VAMA nhắc tới nhiều nhất lại là các phương tiện đời cũ.

Theo đánh giá của hiệp hội, các mẫu xe đang sản xuất hiện nay đều tương thích với E10. Nhưng “đối với các mẫu xe sản xuất trước năm 2006, sẽ có một số mẫu xe không tương thích với xăng E10”.

Một hãng thành viên còn cho biết dòng xe tải nhẹ được sản xuất từ năm 1996 đến 2023 chưa được thiết kế cho nhiên liệu E10 và đã có hơn 60.000 xe được bán ra thị trường. Những thông tin như vậy cho thấy nỗi lo của người dân không phải tự nhiên xuất hiện.

Không ai muốn chiếc xe trị giá hàng trăm triệu đồng, thậm chí là tài sản mưu sinh của cả gia đình, trở thành đối tượng của một cuộc thử nghiệm. Bởi vậy, điều người dân cần không phải là những lời khẳng định chung chung rằng E10 tốt cho môi trường. Họ cần biết chiếc xe của mình có thuộc nhóm tương thích hay không.

Trong những ngày qua, nhiều ý kiến chỉ tập trung vào việc E10 sẽ thay thế xăng khoáng. Nhưng điều đáng chú ý hơn lại nằm ở cách cơ quan quản lý xử lý những băn khoăn của xã hội. Việc tiếp tục duy trì E5RON92 đến năm 2030, sau quá trình tham vấn các nhà sản xuất và đơn vị chuyên môn, cho thấy mục tiêu không phải là thúc ép sự thay đổi bằng mệnh lệnh hành chính. Khi Bộ Công Thương khẳng định E5 được giữ lại để “đảm bảo mọi loại xe đều có nhiên liệu sử dụng, tránh mọi nguy cơ (dù là rất nhỏ) có loại xe quá cũ không tương thích với E10”, thông điệp được phát đi cho thấy cách tiếp cận thận trọng trong quá trình chuyển đổi, với lộ trình và tôn trọng khả năng thích ứng của thị trường.

Thực tế, Bộ Công Thương cho biết từ tháng 8/2025, PVOIL đã thử nghiệm bán E10 tại Hà Nội và Hải Phòng. Sau đó Petrolimex cũng triển khai tại một số địa phương trước khi mở rộng toàn hệ thống. Theo Thứ trưởng Nguyễn Sinh Nhật Tân, đến nay “chưa nhận được khiếu nại chính thức nào về chất lượng xăng sinh học E5, E10 hay các tác động tiêu cực đến hiệu suất hoạt động và tuổi thọ của động cơ”.

Dẫu vậy, trong thời đại mạng xã hội, dữ liệu nhiều khi không tạo được sức lan tỏa bằng cảm xúc. Một clip vài chục giây ghi lại cảnh xe chết máy bên đường, dù chưa rõ nguyên nhân, vẫn có thể tác động tới tâm lý đám đông mạnh hơn rất nhiều những con số thống kê.

3. Muốn E10 được chấp nhận rộng rãi, điều quan trọng không chỉ là bảo đảm nguồn cung hay hạ tầng phân phối, mà còn là tiếp tục công khai dữ liệu thử nghiệm, danh mục phương tiện tương thích và cơ chế tiếp nhận, xử lý phản ánh từ người sử dụng.

Thực ra, Việt Nam từng đứng trước những hoài nghi như vậy. Gần một thập niên trước, khi xăng E5 được đưa vào sử dụng rộng rãi, không ít người cũng từng đặt câu hỏi về chất lượng nhiên liệu, độ bền động cơ hay hiệu quả kinh tế. Nhưng rồi thực tế vận hành của hàng triệu phương tiện đã dần trả lời những băn khoăn ấy. E5 từ một sản phẩm mới lạ đã trở thành loại nhiên liệu quen thuộc trên thị trường.

Xăng E10 hôm nay có thể cũng đang đi trên một lộ trình tương tự.

Tuy nhiên, có một điều đáng suy nghĩ. Chủ trương phát triển nhiên liệu sinh học không phải mới xuất hiện gần đây. Lộ trình áp dụng E10 đã được Chính phủ đặt ra từ năm 2012. Nghĩa là từ khi chủ trương được ban hành đến thời điểm triển khai trên diện rộng đã trải qua gần 14 năm chuẩn bị. Thế nhưng đến sát ngày thực hiện, không ít người dân vẫn băn khoăn liệu phương tiện của mình có phù hợp hay không, có ảnh hưởng gì tới động cơ hay không.

Nghịch lý nằm ở chỗ, Việt Nam có thể đã dành gần 14 năm để chuẩn bị cho E10, nhưng nhiều người dân chỉ thực sự bắt đầu tìm hiểu về E10 trong vài ngày gần đây. Khoảng cách ấy không phản ánh sự chậm trễ của chính sách, mà phản ánh một yêu cầu ngày càng lớn đối với công tác truyền thông và giải trình chính sách trong bối cảnh xã hội số. Một chủ trương dù đúng đến đâu cũng khó tạo được đồng thuận nếu người dân chỉ biết đến nó khi thời điểm thực hiện đã cận kề.

Xăng E10 rồi sẽ được thị trường kiểm chứng như E5 từng được kiểm chứng. Nhưng điều đáng quan tâm hơn không nằm ở bản thân loại nhiên liệu này, mà là bài học có rút ra được về cách đưa một chủ trương đúng đến gần hơn với người dân hay không.

Bởi vì phía trước đâu chỉ có E10. Đó còn là xe điện, tín chỉ carbon, các tiêu chuẩn phát thải mới và nhiều cuộc chuyển đổi khác của nền kinh tế. Nếu 14 năm chuẩn bị vẫn chưa đủ để xóa bỏ những băn khoăn trước ngày thực thi, thì bài toán đặt ra không còn nằm ở chính sách, mà ở khả năng biến chính sách thành sự thấu hiểu và đồng thuận trong xã hội.