Yếu tố quan trọng trong nền kinh tế tự chủ

Có thể nói, CNHT là ngành công nghiệp nền tảng, trực tiếp quyết định năng lực tự chủ, sức cạnh tranh, mức độ tham gia của nền kinh tế vào chuỗi giá trị toàn cầu; quyết định sức chống chịu của cả nền công nghiệp.

Tại Hội thảo “Định hướng phát triển CNHT Việt Nam” tổ chức mới đây, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc cho biết cả nước hiện có trên 7.000 DN CNHT, khoảng 30% đã tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, một số tập đoàn trong nước bắt đầu đóng vai trò đầu chuỗi.

Tuy nhiên, theo Phó Thủ tướng Thường trực, nhìn thẳng vào thực tế, CNHT của chúng ta vẫn “rộng mà chưa sâu, nhiều mà chưa mạnh”. Khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) chiếm 77% kim ngạch xuất khẩu năm 2025 và 80,1% trong 8 tháng năm 2026, với tốc độ tăng 26,9%; trong khi xuất khẩu của khu vực kinh tế trong nước chỉ tăng 7,4%. Mức độ tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của DN Việt Nam còn hạn chế. Theo Ngân hàng Thế giới (WB), tỉ lệ này mới khoảng 18%, chủ yếu tập trung ở DN lớn. Cung ứng trong nước cho công nghiệp công nghệ cao chỉ đạt khoảng 5 - 10%. Nhiều lĩnh vực như đúc, rèn, xử lý nhiệt, xử lý bề mặt… còn những hạn chế.

Những tồn tại trên bắt nguồn từ các vấn đề như thiếu thị trường dẫn dắt và DN đầu chuỗi đặt hàng ổn định; ưu đãi chưa phù hợp; hạ tầng tiêu chuẩn, đo lường, thử nghiệm còn yếu; nhân lực “thừa thầy, thiếu thợ”; sự phối hợp chưa chặt chẽ. Sâu xa hơn là trước đây, có những lúc có những nơi còn thu hút đầu tư theo số lượng chứ chưa theo chất lượng.

Để khắc phục những tồn tại này, CNHT Việt Nam có hai vấn đề phải thực hiện đồng thời. Một mặt là khắc phục những yếu kém, hoàn thành phần còn dở dang của quá trình công nghiệp hóa truyền thống. Mặt khác là không để các ngành mới như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI), robot, pin, năng lượng mới, hàng không vũ trụ đi vào “vết xe cũ”, là có sản phẩm cuối cùng nhưng nhập gần như toàn bộ linh kiện, vật liệu.

Tại Hội thảo, những nguyên tắc phát triển CNHT trong giai đoạn mới đã được lãnh đạo Chính phủ nêu rõ. Đó là chuyển từ “nội địa hóa theo tỉ lệ” sang “làm chủ năng lực”, phân định rõ năng lực nào cần tự chủ, năng lực nào phải bảo đảm khả năng thay thế; Nhà nước sẽ hỗ trợ theo kết quả, có điều kiện, có thời hạn; chuyển từ chú trọng “thu hút FDI” sang “sử dụng hiệu quả FDI”, tăng cường liên kết giữa DN FDI và DN Việt Nam; kiến tạo thị trường dẫn dắt, nghiên cứu cơ chế để đầu tư công, các dự án hạ tầng chiến lược, mua sắm công và mua sắm của DN nhà nước có đơn đặt hàng ưu tiên cho DN trong nước; tổ chức lại không gian phát triển theo các cụm liên kết ngành…

Một quốc gia có thể lắp ráp những sản phẩm rất hiện đại, nhưng vẫn chưa có nền tảng công nghiệp tự chủ, nếu CNHT còn yếu. Vì vậy, những định hướng của Chính phủ như nêu trên là rất chính xác; để thúc đẩy công tác thu hút đầu tư chuyển mạnh sang chất lượng, công nghệ cao, giá trị gia tăng cao, tạo việc làm, đóng góp vào năng lực tự chủ của nền kinh tế.