Siết chặt quản lý khoáng sản theo luật mới: Đồng bộ thể chế, tăng hiệu lực thực thi

Nâng cao trách nhiệm pháp lý

Theo quy định của Luật Địa chất và Khoáng sản năm 2024, tổ chức, cá nhân chỉ được xem xét cấp giấy phép khai thác khi đáp ứng đầy đủ điều kiện quy định tại Khoản 1 và Khoản 2 Điều 53. Bên cạnh đó, chủ thể xin cấp phép phải bảo đảm quyền sử dụng hợp pháp thông tin, kết quả thăm dò; chứng minh năng lực tài chính để thực hiện dự án đầu tư khai thác; có chấp thuận chủ trương đầu tư đối với trường hợp thuộc diện phải thực hiện theo pháp luật về đầu tư. Đặc biệt, điều kiện bắt buộc là dự án phải được phê duyệt kết quả thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường hoặc được cấp giấy phép môi trường theo quy định của pháp luật về bảo vệ môi trường.

Những nội dung này tiếp tục được cụ thể hóa tại Nghị định số 193/2025/ NĐ-CP và được sửa đổi, bổ sung tại Nghị định số 21/2026/NĐ-CP của Chính phủ. Đáng chú ý, đối với khoáng sản nhóm III làm vật liệu xây dựng thông thường phục vụ các công trình, dự án theo quy định tại Khoản 1a Điều 55 của luật, hồ sơ dự án đầu tư khai thác phải có nội dung về kỹ thuật an toàn, bảo vệ môi trường và ký quỹ cải tạo, phục hồi môi trường.

Đối với trường hợp giấy phép đã hết hiệu lực nhưng khu vực khai thác vẫn còn trữ lượng, Nghị định số 21/2026/NĐ-CP quy định rõ điều kiện để được xem xét cấp lại. Trong đó, tổ chức, cá nhân phải hoàn thành đầy đủ nghĩa vụ theo quy định của pháp luật và không có vi phạm về khoáng sản đến mức bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Quý Kiên, Luật Địa chất và Khoáng sản năm 2024 đã bổ sung, hoàn thiện nhiều quy định quan trọng nhằm tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước, bảo đảm khai thác khoáng sản đúng quy hoạch, đúng công suất gắn với bảo vệ môi trường và sử dụng tiết kiệm tài nguyên. Việc quy định chặt chẽ điều kiện cấp phép, nghĩa vụ tài chính và trách nhiệm cải tạo, phục hồi môi trường sau khai thác sẽ góp phần hạn chế tình trạng khai thác vượt công suất, thất thoát tài nguyên và ô nhiễm môi trường.

Tăng cường giám sát, phát huy vai trò địa phương

Cùng với hoàn thiện thể chế, Luật Địa chất và Khoáng sản năm 2024 nhấn mạnh trách nhiệm của tổ chức, cá nhân khai thác trong thực hiện nghĩa vụ tài chính và kiểm soát sản lượng. Theo đó, các đơn vị khai thác phải thực hiện thống kê sản lượng khoáng sản đã khai thác, kiểm kê trữ lượng còn lại; lập hồ sơ quyết toán tiền cấp quyền khai thác và gửi cơ quan có thẩm quyền để làm căn cứ xác định nghĩa vụ tài chính đối với trữ lượng chưa khai thác. Đây là cơ sở quan trọng nhằm bảo đảm công khai, minh bạch, tránh thất thu ngân sách nhà nước. Mặt khác, các doanh nghiệp phải lắp đặt thiết bị cân, camera giám sát tại khu vực khai thác và các điểm vận chuyển khoáng sản ra khỏi mỏ; lắp đặt thiết bị giám sát hành trình trên phương tiện vận tải. Biện pháp này giúp cơ quan quản lý kiểm soát sản lượng khai thác thực tế, kịp thời phát hiện sai phạm.

Đối với chính quyền địa phương, luật giao trách nhiệm bảo vệ tài nguyên khoáng sản chưa khai thác; phát hiện, ngăn chặn và xử lý kịp thời hành vi khai thác trái phép. Địa phương phải phối hợp chặt chẽ với cơ quan chuyên môn trong kiểm tra, giám sát hoạt động của các tổ chức, cá nhân được cấp phép. Tại Hà Nội, theo thống kê của cơ quan chuyên môn, trên địa bàn hiện có hơn 10 mỏ khoáng sản được cấp phép khai thác, chủ yếu là cát, đất, đá... phục vụ nhu cầu xây dựng. Thành phố đã chỉ đạo các lực lượng chức năng tăng cường kiểm tra, xử lý nghiêm hành vi khai thác trái phép, kinh doanh khoáng sản không có nguồn gốc hợp pháp; đồng thời kiểm tra chặt chẽ về phạm vi, diện tích khu vực khai thác; công suất, trữ lượng được cấp phép khai thác…

Trong bối cảnh nhu cầu vật liệu xây dựng phục vụ các dự án hạ tầng lớn ngày càng tăng, việc thực hiện nghiêm quy định của Luật Địa chất và Khoáng sản năm 2024 có ý nghĩa quan trọng. Đây không chỉ là cơ sở bảo đảm nguồn cung hợp pháp, đúng quy định, mà còn hạn chế tối đa tình trạng lợi dụng để khai thác sai phép, trái phép. Điểm tiến bộ của luật lần này là tăng cường phân cấp cho địa phương nhưng đi kèm với cơ chế giám sát chặt chẽ và trách nhiệm rõ ràng. Việc bắt buộc lắp đặt hệ thống giám sát, quyết toán sản lượng, siết chặt điều kiện môi trường sẽ giúp hoạt động khai thác khoáng sản minh bạch hơn.

Có thể thấy, với hệ thống quy định được hoàn thiện đồng bộ từ luật đến nghị định hướng dẫn, công tác quản lý khoáng sản đang được đặt trong khuôn khổ pháp lý chặt chẽ hơn. Để các quy định sớm đi vào cuộc sống, các cấp, các ngành, địa phương cần tiếp tục tăng cường kiểm tra, giám sát, kịp thời xử lý nghiêm vi phạm; đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của doanh nghiệp, người dân, từng bước xây dựng môi trường khai thác khoáng sản minh bạch và có trách nhiệm hơn.