Vì sao ô tô tiếng Anh được gọi là “car” mà không phải tên khác?

Automobile, jalopy, clunker, hooptie, wheels, rustbucket, ride hay land yacht chỉ là một vài trong số rất nhiều cách mà người nói tiếng Anh dùng để gọi phương tiện từng được biết đến với cái tên “xe ngựa không ngựa kéo”.

Tuy nhiên, vì sao cuối cùng thuật ngữ ngắn gọn chỉ gồm ba chữ cái “car” lại trở nên phổ biến và được chấp nhận rộng rãi?

Câu trả lời không hề đơn giản, bởi để hiểu rõ nguồn gốc của từ này, cần quay ngược dòng lịch sử về rất lâu trước khi những chiếc xe dùng động cơ đốt trong xuất hiện trong suy nghĩ của các nhà phát minh như Carl Benz hay Gottlieb Daimler vào năm 1886.

Thực tế, nguồn gốc của từ “car” còn xa xưa hơn cả chiếc xe ba bánh chạy bằng hơi nước do kỹ sư quân sự người Pháp Nicolas Joseph Cugnot chế tạo năm 1769, vốn được dùng để kéo pháo.

Khoảng năm 1200 trước Công nguyên, nhiều bộ tộc rải rác tại Trung Âu bắt đầu liên kết với nhau, hình thành nên nền văn hóa Celt. Trong ngôn ngữ của họ, từ “karros” được dùng để chỉ một loại chiến xa hai bánh.

Theo thời gian, từ này được tiếp nhận vào tiếng Latin, một trong những ngôn ngữ sớm nhất của ngữ hệ Ấn Âu, thông qua ảnh hưởng của người Etruscan, dân tộc có ngôn ngữ nguyên bản tác động trực tiếp đến sự hình thành của tiếng Latin cổ vào khoảng năm 1000 trước Công nguyên.

Đến khoảng thế kỷ thứ 7 trước Công nguyên, người La Mã phát triển hệ thống chữ viết và đến năm 100 trước Công nguyên, tiếng Latin cổ điển đã được chuẩn hóa.

Với hơn 60% từ vựng tiếng Anh có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp hoặc Latin, và khoảng 80% mục từ trong các từ điển tiếng Anh dựa trên nền tảng Latin, việc từ “car” có xuất thân từ Latin không phải điều quá bất ngờ.

Cụ thể, nó bắt nguồn từ từ “carrus” hoặc “carrum”, mang nghĩa một phương tiện có bánh xe, chính xác hơn là xe kéo hoặc xe thồ được vận hành bằng sức kéo của ngựa, bò hoặc la.

Khi tiếng Latin lan rộng, từ “carrus” cũng theo đó được sử dụng ở nhiều vùng khác nhau. Đến khoảng năm 1300, người nói tiếng Anglo French đã dùng các từ như “carre” hay “carretta” để chỉ phương tiện có bánh xe.

Trong khi đó, tiếng Ireland cổ và tiếng Wales dùng từ “carr” để nói về xe kéo hoặc xe thồ. Ngay cả người Hy Lạp cũng tiếp nhận thuật ngữ có nguồn gốc Celt và Latin này, biến đổi thành “karron” để chỉ một loại xe bốn bánh.

Thời kỳ Phục Hưng bắt đầu từ giữa thế kỷ 14 tại Florence của Italy và lan khắp châu Âu cho đến thế kỷ 17, đánh dấu sự hồi sinh mạnh mẽ của văn hóa, nghệ thuật và khoa học sau giai đoạn Trung Cổ ảm đạm.

Trong giai đoạn này, khái niệm về những hệ thống cơ khí phức tạp có khả năng tự di chuyển lần đầu tiên được các bộ óc như Leonardo da Vinci, Roberto Valturio hay Francesco di Giorgio Martini phác thảo. Các thiết kế này được xem là tiền thân của ô tô hiện đại, đồng thời cũng khiến thuật ngữ “automobile” dần gắn liền với từ “car”.

Năm 1465, kỹ sư và học giả người Italy Roberto Valturio đã phác thảo một thiết kế xe đẩy được dẫn động bởi hai cánh quạt bốn lá, truyền lực tới bánh xe thông qua hệ thống bánh răng, về bản chất cho phép chiếc xe tự di chuyển.

Hơn một thập kỷ sau, vào các năm 1479 và 1481, Francesco di Giorgio Martini tiếp tục cho ra đời những bản vẽ chi tiết về một cỗ xe bốn bánh tự hành, không cần ngựa kéo, vận hành bằng lực cơ học.

Trong giai đoạn từ 1478 đến 1493, Leonardo da Vinci cũng để lại dấu ấn với thiết kế xe tự hành sử dụng hệ thống lò xo và bánh răng, thể hiện tư duy vượt xa thời đại.

Trong suốt nhiều thế kỷ, ở nhiều khu vực trên thế giới, các biến thể của từ “car” và “automobile” được dùng để mô tả đủ loại xe kéo và xe ngựa, dù có hay không có động vật kéo.

Thuật ngữ “automobile” được thừa nhận rộng rãi là sự kết hợp giữa tiền tố Hy Lạp “auto”, mang nghĩa tự thân, và từ Latin “mobilis”, nghĩa là chuyển động.

Một số nhà nghiên cứu cho rằng từ này đã được sử dụng từ thế kỷ 18 để chỉ những cỗ xe không chạy trên đường ray, trong khi các ý kiến khác cho rằng nó xuất hiện lần đầu trong tiếng Pháp vào năm 1866 với vai trò tính từ, rồi đến năm 1873 mới chính thức trở thành danh từ.

Tại Mỹ, từ “car” đã được sử dụng từ cuối thập niên 1820 để chỉ các toa chở hàng trên đường sắt, chẳng hạn như railway car. Đến đầu thập niên 1860, phạm vi sử dụng của từ này mở rộng sang cable car, streetcar và tramway car.

Tương tự cách nó chuyển từ việc chỉ các khoang tàu hỏa sang các phương tiện giao thông công cộng đô thị, từ “car” tiếp tục được dùng để gọi những cỗ xe không ngựa kéo khi chúng dần trở nên phổ biến và được sản xuất hàng loạt, qua đó làm thay đổi hoàn toàn cách con người di chuyển.

Vào tháng 8 năm 1897, tờ The New York Times đăng tải một bài viết mà nhiều người cho rằng đã góp phần giúp từ “automobile” ăn sâu vào đời sống ngôn ngữ tại Mỹ, khi mô tả rằng “cỗ xe cơ khí mới với cái tên nghe thật khó chịu là automobile đã chính thức ở lại”.

Trước khi cả “car” lẫn “automobile” được chuẩn hóa trong vốn từ vựng, hàng loạt thuật ngữ khác từng được đề xuất và sử dụng trong thời gian ngắn như autobaine, autokinetic, automaton, automotor horse, buggyaut, diamote, mocole, motorig, motor vique, oleo locomotive hay truckle.

Tất cả đều từng có khoảnh khắc được chú ý, nhưng không cái tên nào đủ đơn giản và dễ nhớ để tồn tại lâu dài.