Châu Âu phụ thuộc quá sâu, chưa thể dứt hợp tác hạt nhân với Nga

Tờ Izvestia đưa tin, chính lãnh đạo các nhà máy điện hạt nhân châu Âu đã cảnh báo chính quyền các nước về việc không thể từ chối hợp tác với Nga. Từ công nghệ, chuỗi nhiên liệu đến chi phí và an toàn vận hành, bài toán “thoát Nga” trong lĩnh vực hạt nhân được thừa nhận là phức tạp hơn nhiều so với các tuyên bố chính trị.

Tập đoàn hạt nhân Nga Rosatom cho biết họ không ghi nhận sự sụt giảm đơn hàng từ các nước EU. Theo Rosatom, hợp đồng với các quốc gia “không thân thiện” vẫn đóng góp khoảng 1/4 doanh thu quốc tế của tập đoàn.

Theo lãnh đạo các nhà máy điện hạt nhân tại châu Âu, lý do then chốt khiến việc “cắt đứt” không thể diễn ra nhanh chóng nằm ở sự phụ thuộc sâu vào công nghệ và chuỗi cung ứng do Nga xây dựng suốt nhiều thập kỷ.

Chuỗi phụ thuộc khó thay thế

Hiện có 5 quốc gia EU - Bulgaria, Czech, Phần Lan, Hungary và Slovakia - đang vận hành các lò phản ứng VVER do Liên Xô/Nga thiết kế. Các lò này không chỉ sử dụng nhiên liệu đặc thù mà còn gắn liền với hệ sinh thái dịch vụ, bảo trì và kỹ thuật từ phía Nga.

Các nhà vận hành cảnh báo, việc chuyển đổi sang nhà cung cấp mới không thể diễn ra “một sớm một chiều”. Những doanh nghiệp như Westinghouse Electric Company hay Framatome dù đã tham gia thị trường, nhưng vẫn cần nhiều năm để hoàn thiện quy trình thử nghiệm, cấp phép và đảm bảo an toàn.

Một số quốc gia đã bắt đầu đa dạng hóa nguồn cung, song phần lớn vẫn duy trì song song hợp đồng với Rosatom.

Rào cản kỹ thuật và hạ tầng

Một trong những lý do lớn nhất được chỉ ra là châu Âu chưa có đủ năng lực thay thế toàn diện chuỗi giá trị hạt nhân của Nga. Từ làm giàu uranium, chuyển đổi nhiên liệu đến xử lý hậu kỳ, hệ thống hiện tại vẫn phụ thuộc đáng kể vào các dịch vụ của Mátxcơva.

Các chuyên gia nhấn mạnh, việc phát triển nhiên liệu hạt nhân mới đòi hỏi quy trình nghiêm ngặt, kéo dài nhiều năm để đảm bảo an toàn tuyệt đối. Việc chuyển đổi vội vàng có thể tiềm ẩn rủi ro vận hành - điều mà các nhà máy điện hạt nhân không thể chấp nhận.

Chính mô hình “trọn gói” - từ khai thác uranium, làm giàu, thiết kế lò phản ứng đến xử lý nhiên liệu đã qua sử dụng - giúp Rosatom duy trì vị thế đặc biệt trên thị trường toàn cầu.

Chính trị khó đi nhanh hơn thực tế

Dù EU đã đề ra lộ trình giảm phụ thuộc trong khuôn khổ REPowerEU, các nhà vận hành thừa nhận tiến độ thực tế chậm hơn nhiều so với kỳ vọng. Những cảnh báo từ ngành điện hạt nhân cho thấy chính sách không thể tách rời các giới hạn kỹ thuật.

Một ví dụ điển hình là Hungary, nơi vẫn duy trì hợp tác sâu với Nga trong dự án nhà máy điện hạt nhân Paks-2. Kế hoạch đa dạng hóa nhiên liệu chỉ dự kiến triển khai từ năm 2027-2028, cho thấy quá trình chuyển đổi sẽ kéo dài nhiều năm.

Ngay cả trong bối cảnh căng thẳng, các lĩnh vực công nghệ cao như hạt nhân vẫn đòi hỏi mức độ hợp tác quốc tế nhất định. Dự án Lò phản ứng nhiệt hạch thử nghiệm quốc tế (ITER) tại Pháp - nơi Nga, EU, Mỹ và nhiều quốc gia cùng tham gia - là minh chứng rõ ràng.