Phát huy vai trò cộng đồng địa phương trong bảo tồn đa dạng sinh học

“Rừng Xanh Lên 2026” và 6.000 cây bản địa được trồng

Vừa qua, Trung tâm Con người và Thiên nhiên (PanNature) phối hợp với các đơn vị liên quan đã tổ chức chương trình “Rừng Xanh Lên 2026” tại bản Nà Bai, xã Vân Hồ, tỉnh Sơn La. Với sự chung tay của hơn 200 người, gồm cộng đồng địa phương, cơ quan quản lý, doanh nghiệp trong nước, 6.000 cây bản địa như tre bát độ, trám đen, lát hoa, nghiến, dổi... đã được trồng, góp phần phục hồi 10ha rừng tự nhiên tại khu vực này.

Đặc biệt, nhằm hưởng ứng Ngày Quốc tế Đa dạng sinh học 2026 (22/5) với chủ đề “Hành động ở cấp địa phương để tạo ảnh hưởng toàn cầu” (Acting locally for global impact), “Rừng Xanh Lên 2026” được thực hiện dưới sự chung tay của cộng đồng và cơ quan quản lý địa phương.

Đánh giá cao ý nghĩa của chương trình năm nay, ông Giáp Văn Khánh - Giám đốc Trung tâm Dịch vụ Tổng hợp Xã Vân Hồ cho biết: “Tôi tin tưởng rằng, với tinh thần trách nhiệm và sự hưởng ứng tích cực của các cấp, các ngành cùng toàn thể Nhân dân, phong trào trồng cây, bảo vệ và phục hồi rừng sẽ ngày càng phát triển mạnh mẽ, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học, bảo vệ loài Vượn đen má trắng quý hiếm của Vân Hồ, nâng cao chất lượng cuộc sống và xây dựng quê hương ngày càng xanh tươi, giàu đẹp”.

Được PanNature khởi xướng từ năm 2022, “Rừng Xanh Lên” hướng tới mục tiêu phục hồi 500ha rừng tự nhiên nối liền Mai Châu (Phú Thọ) và Vân Hồ (Sơn La) trong vòng 10 năm. Dải rừng này được ví như “lá phổi xanh” quan trọng của vùng Tây Bắc, đồng thời là nơi sinh sống của loài Vượn đen má trắng quý hiếm cùng nhiều loài động, thực vật đặc hữu. Tuy nhiên, do sức ép khai thác và phát triển kinh tế, các hệ sinh thái tự nhiên tại đây đang đối mặt với nhiều thách thức và bị tác động mãnh liệt.

Trước thực trạng đó, từ năm 2022 đến năm 2025, PanNature đã triển khai 13 chiến dịch phục hồi rừng, đồng thời duy trì thường xuyên các hoạt động tuần tra, bảo vệ rừng với sự tham gia của người dân từ các bản nằm trong khu vực sinh cảnh của Vượn đen má trắng. Nhờ sự đồng hành của doanh nghiệp, các đơn vị liên quan và đặc biệt là cộng đồng địa phương, hơn 180.000 cây bản địa đã được trồng, góp phần phủ xanh trên 300ha rừng trong khu vực.

Phát huy vai trò cộng đồng địa phương

Hiện nay, công tác bảo tồn đa dạng sinh học đang phải đối mặt với ngày càng nhiều thách thức, từ khai thác tài nguyên, săn bắt động vật hoang dã, chuyển đổi mục đích sử dụng đất, cho đến biến đổi khí hậu, phát triển hạ tầng và gia tăng nhu cầu sinh kế của người dân. Trong bối cảnh đó, tư duy bảo tồn đa dạng sinh học đang dần chuyển đổi từ mô hình phụ thuộc chủ yếu vào lực lượng quản lý nhà nước sang mô hình đồng quản trị, trong đó cộng đồng địa phương được xác định là một chủ thể trung tâm.

Thực tế cho thấy, tại nhiều khu bảo tồn, sự tham gia của cộng đồng địa phương đã góp phần giảm thiểu các hành vi khai thác trái phép tài nguyên thiên nhiên. Trong khi, tại nhiều khu vực, cộng đồng địa phương tham gia tích cực vào các hoạt động phục hồi hệ sinh thái như trồng rừng, phục hồi rừng ngập mặn, khoanh nuôi phục hồi sinh cảnh, phát triển cây dược liệu và kiểm soát sinh vật ngoại lai… Điều này cho thấy khi được trao quyền và tạo điều kiện tham gia, cộng đồng địa phương hoàn toàn có thể trở thành lực lượng nòng cốt trong hoạt động tuyên truyền, giám sát, tư vấn phản biện, cũng như triển khai các mô hình bảo tồn đa dạng sinh học dựa vào cộng đồng.

Tuy nhiên, để có thể phát huy tối đa vai trò của cộng đồng địa phương, một trong những giải pháp quan trọng nhất là lồng ghép bảo tồn đa dạng sinh học với phát triển sinh kế. Nhiều chương trình bảo tồn hiện nay đang hướng tới việc tạo ra các nguồn thu nhập thay thế cho người dân địa phương, từ đó giảm sự phụ thuộc của người dân vào khai thác tài nguyên thiên nhiên. Nhiều mô hình như du lịch sinh thái cộng đồng, nông nghiệp bền vững, trồng cây dược liệu dưới tán rừng hay nuôi trồng thủy sản thân thiện với môi trường cũng đã cho thấy những kết quả tích cực.

Đây cũng là hướng đi Việt Nam đang thúc đẩy mạnh mẽ thông qua các chủ trương bảo tồn đa dạng sinh học gắn với phát triển sinh kế. Bởi chỉ khi bảo tồn đa dạng sinh học song hành với bảo vệ cuộc sống người dân, cộng đồng địa phương mới thực sự trở thành chủ thể trung tâm, giúp các chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học được duy trì dài hạn.