Từ gánh nặng môi trường đến nguồn tài nguyên giá trị

Nghịch lý này cho thấy đã đến lúc cần thay đổi cách nhìn về trạc thải xây dựng, từ phế thải cần loại bỏ trở thành nguồn tài nguyên phục vụ phát triển đô thị.

Áp lực từ những “núi” xà bần

Những ngày đầu tháng 6-2026, trên tuyến đường Vành đai 2,5 đoạn qua khu vực Dịch Vọng - Dương Đình Nghệ, tiếng máy xúc, máy cắt bê tông vang lên liên tục. Nhiều căn nhà nằm trong phạm vi giải phóng mặt bằng được tháo dỡ, nhường chỗ cho tuyến đường mới. Dọc công trường, từng đống gạch đá, bê tông, sắt thép chất cao chờ vận chuyển đi xử lý.

Không chỉ tại đường Vành đai 2,5, khung cảnh tương tự cũng đang diễn ra ở nhiều dự án trọng điểm khác như: Cầu Tứ Liên, cầu Trần Hưng Đạo, đường Tam Trinh, Vành đai 1 đoạn Hoàng Cầu - Voi Phục...

Chưa khi nào Hà Nội triển khai đồng thời nhiều dự án giải phóng mặt bằng như hiện nay. Theo thống kê của UBND thành phố, trên địa bàn đang có hơn 1.400 dự án giải phóng mặt bằng, trong đó có 27 công trình, dự án lớn, quan trọng, trọng điểm.

Đi cùng với tiến độ thi công là áp lực ngày càng lớn đối với công tác thu gom, xử lý chất thải xây dựng. Nếu như trước đây lượng chất thải xây dựng phát sinh khoảng 2.100 tấn/ngày thì trong giai đoạn cao điểm hiện nay đã tăng lên khoảng 10.000 tấn/ngày. Chỉ tính từ đầu năm 2026 đến nay, lượng phế thải phát sinh đã lên tới khoảng 1,5 triệu tấn.

Trong khi đó, năng lực tiếp nhận và xử lý của các cơ sở hiện có vẫn còn hạn chế. Nhiều khu vực tập kết thường xuyên trong tình trạng quá tải, tạo áp lực không nhỏ đối với công tác quản lý môi trường đô thị.

Điều đáng nói là trong khi các đơn vị chức năng đang phải tìm giải pháp xử lý lượng phế thải ngày càng gia tăng thì nhiều dự án hạ tầng trên địa bàn thành phố lại cần khối lượng lớn vật liệu phục vụ san lấp nền đường, hoàn trả mặt bằng và thi công các hạng mục kỹ thuật. Hai bài toán tưởng như không liên quan ấy thực chất lại có thể bổ trợ cho nhau nếu nguồn phế thải xây dựng được thu gom, tái chế và sử dụng hiệu quả.

Trưởng phòng Quản lý chất thải rắn (Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội) Nguyễn Văn Quý cho biết, thành phố đã yêu cầu các địa phương, chủ đầu tư và nhà thầu thực hiện thu gom, vận chuyển chất thải xây dựng theo hình thức cuốn chiếu, không để tồn đọng tại công trường. Đồng thời, các sở, ngành đang nghiên cứu giải pháp tăng cường tái chế, sử dụng vật liệu sau xử lý cho các dự án đầu tư công nhằm giảm áp lực cho môi trường và tiết kiệm tài nguyên.

Khi phế thải không còn là rác

Tại khu xử lý chất thải xây dựng ở Yên Sở và Phúc Lợi, mỗi ngày có hàng nghìn tấn gạch, đá, bê tông từ các công trình phá dỡ được đưa vào hệ thống phân loại, nghiền và sàng lọc.

Theo đại diện đơn vị vận hành, ngoài lượng vật liệu được nghiền tái chế, mỗi ngày còn thu hồi được hàng nghìn tấn vật liệu có thể sử dụng trực tiếp cho công tác san lấp. Điều đó cho thấy phần lớn lượng phế thải xây dựng phát sinh hiện nay không hoàn toàn là rác bỏ đi.

Theo Viện trưởng Viện Vật liệu xây dựng (Bộ Xây dựng) Nguyễn Quang Hiệp, Việt Nam đã ban hành Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 13946:2024 về vật liệu san lấp tái chế từ phế thải phá dỡ công trình. Điều này đồng nghĩa với việc vật liệu tái chế đã có cơ sở pháp lý và tiêu chuẩn kỹ thuật để đưa vào sử dụng.

Ông Nguyễn Quang Hiệp cho rằng, khó khăn hiện nay không nằm ở chất lượng vật liệu mà là chi phí và cách thức tổ chức tái chế. Nếu phải vận chuyển phế thải đi hàng chục ki lô mét để xử lý rồi lại đưa vật liệu quay trở lại công trường thì rất khó cạnh tranh về giá thành. Vì vậy, giải pháp bố trí các dây chuyền nghiền di động ngay tại hoặc gần khu vực phá dỡ được xem là hướng đi phù hợp.

Ở góc độ chuyên môn, TS Trần Bá Việt, Phó Chủ tịch Hội Bê tông Việt Nam cho biết, phần lớn bê tông từ các công trình phá dỡ có thể được tái chế thành cốt liệu phục vụ sản xuất bê tông hoặc làm vật liệu nền đường. Đối với gạch, vữa, vật liệu sau nghiền cũng có thể sử dụng để sản xuất gạch không nung hoặc phục vụ san lấp mặt bằng.

Như vậy, về mặt công nghệ, việc tái chế chất thải xây dựng không phải là câu chuyện mới. Vấn đề còn lại là làm sao để hoạt động này trở thành một chuỗi sản xuất ổn định, hiệu quả và có đầu ra bền vững.

Kinh nghiệm từ nhiều quốc gia phát triển cho thấy, vật liệu tái chế từ phế thải xây dựng đã được sử dụng rộng rãi trong các công trình giao thông, hạ tầng kỹ thuật và chỉnh trang đô thị. Nhiều nước không chỉ khuyến khích mà còn có các quy định bắt buộc nhằm nâng tỷ lệ sử dụng vật liệu tái chế trong các dự án đầu tư công.

Theo các chuyên gia, rào cản lớn nhất hiện nay không phải công nghệ mà là thị trường tiêu thụ sản phẩm tái chế.

Phó Chủ tịch Hội Vật liệu xây dựng Việt Nam Thái Duy Sâm cho rằng, doanh nghiệp chỉ mạnh dạn đầu tư dây chuyền công nghệ khi sản phẩm có đầu ra ổn định. Trong khi đó, cơ chế khuyến khích sử dụng vật liệu tái chế hiện vẫn chưa đủ mạnh để tạo động lực cho thị trường phát triển.

Thực tế cho thấy, Hà Nội đang triển khai nhiều dự án hạ tầng quy mô lớn. Đây chính là cơ hội để mở rộng việc sử dụng vật liệu tái chế ở những hạng mục phù hợp, như san lấp mặt bằng, nền đường, công viên và các công trình hạ tầng kỹ thuật.

Thời gian qua, thành phố cũng đã chỉ đạo nghiên cứu sử dụng vật liệu sau nghiền cho các dự án đầu tư công, dự án BT (xây dựng - chuyển giao) và các công trình ngoài ngân sách. Cùng với đó là việc mở rộng năng lực tiếp nhận, xử lý chất thải xây dựng nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng trong quá trình phát triển đô thị.

Với hơn 1.400 dự án đang giải phóng mặt bằng và hàng loạt công trình giao thông trọng điểm sẽ tiếp tục được triển khai trong những năm tới, lượng chất thải xây dựng phát sinh tại Hà Nội chắc chắn còn tăng.

Bởi vậy, câu chuyện không dừng lại ở việc thu gom hay xử lý bao nhiêu tấn phế thải mỗi ngày. Điều quan trọng hơn là hình thành được cơ chế để biến nguồn phế thải ấy thành vật liệu phục vụ chính quá trình phát triển đô thị. Khi đó, Hà Nội không chỉ giảm được áp lực môi trường mà còn sử dụng hiệu quả hơn nguồn tài nguyên sẵn có. Đó cũng là hướng đi phù hợp đối với một đô thị đang tăng tốc đầu tư hạ tầng, phát triển theo hướng xanh và bền vững.