Giữ lửa nghề trong thời đại AI

Rồi tôi thử mở AI, gõ vài dòng: “Viết một đoạn mở đầu về nghề báo trong thời đại công nghệ.”

Chưa đầy vài giây, màn hình hiện ra một đoạn văn khá mượt mà, có cấu trúc, có cảm xúc, có cả những câu chữ mà nếu nhìn lướt qua, nhiều bạn đọc sẽ nghĩ: “viết cũng ổn đấy”. Tôi ngồi im lặng và lần đầu tiên, bắt đầu tự hỏi: Liệu nghề của mình rồi sẽ đi về đâu?

Không còn là dự báo hay viễn tưởng, có một sự thật mà những người làm báo hôm nay buộc phải đối diện: Chúng ta đang sống trong thời đại mà trí tuệ nhân tạo có thể làm thay con người nhiều việc, kể cả việc viết.

AI hiện diện mọi nơi, mọi lúc, trong các toà soạn, trên các nền tảng số, xử lý biên tập bài viết, biên tập ảnh với những kỹ năng, những thao tác chính xác đáng kinh ngạc. AI làm được những việc mà không một phóng viên, biên tập viên gạo cội nào làm được: tóm tắt dữ liệu dựng video, đọc bản tin, phân tích xu hướng độc giả chỉ trong vài chục giây. Thậm chí khi AI bắt đầu học cách kể chuyện bằng thứ ngôn ngữ ngày càng giống cảm xúc, nó sẽ chiếm ưu thế tuyệt đối về tốc độ, vì AI có thể viết nhanh hơn con người rất nhiều lần. Bằng chứng là nhiều tòa soạn trên thế giới đã dùng AI để sản xuất bản tin tài chính, thể thao, dữ liệu thời tiết.

Sẽ là giả dối nếu nói rằng chúng ta không lo lắng. Làm sao những phóng viên trẻ có thể không hoang mang khi thay vì mất cả tuần đi hiện trường để tác nghiệp, lấy tin, xác minh mới có được một bản tin, một bài viết, trong khi AI chỉ cần mất vài giây để tạo ra một sản phẩm tương tự? Tuy nhiên, với tư cách là một người va đập với nghề báo hơn 30 năm, đã từng làm phóng viên, biên tập viên, thư ký toà soạn trước khi làm quản lý, càng đi qua những biến động ấy, tôi càng tin một điều: AI có thể thay đổi cách làm báo, nhưng AI không thể thay thế lý do để báo chí tồn tại.

Còn nhớ khoảng 6 năm trước, khi báo điện tử và mạng xã hội đã gần như “kết liễu” báo in, một nhà báo đàn anh nói với tôi: “Công nghệ luôn thay đổi cách làm báo. Nhưng chỉ có con người mới quyết định báo chí sẽ đứng về phía nào”.

Nhìn lại lịch sử, báo chí từng đi qua nhiều đổi thay: từ máy chữ sang máy tính, từ báo in sang báo điện tử, từ tòa soạn truyền thống sang tòa soạn hội tụ. Mỗi lần công nghệ xuất hiện đều kéo theo những hoang mang.

Nhưng rồi nghề báo vẫn tồn tại bởi nó không chống lại công nghệ mà luôn học cách đi cùng công nghệ nhưng không đánh mất linh hồn của mình. AI rồi sẽ trở thành một phần của nghề báo, điều đó gần như chắc chắn. Nó sẽ giúp nhà báo xử lý dữ liệu nhanh hơn, tiếp cận thông tin rộng hơn, sản xuất nội dung hiệu quả hơn. Chính vì vậy, có lẽ đây không phải thời điểm để người làm báo bi quan. Nhưng cũng không phải lúc để dễ dãi. Chúng ta cần học công nghệ. Phải hiểu AI. Phải thay đổi cách làm nghề. Nếu không, báo chí sẽ bị bỏ lại. Nhưng cũng chính trong thời đại AI này, chúng ta mới hiểu sâu sắc hơn giá trị của nghề báo theo cách của con người: Nhà báo không chỉ biết viết, mà quan trọng hơn là biết sống cùng điều mình viết ra.

Nghề báo chưa bao giờ là một nghề dễ dàng. Không chỉ là chuyện viết lách, đằng sau mỗi dòng chữ là áp lực của thời gian, là những chuyến đi không báo trước, là những cuộc điện thoại lúc nửa đêm, là những lần chạy đua với thời gian để đưa tin kịp thời và đúng sự thật.

Có những phóng viên đi qua hàng chục tỉnh thành chỉ để kiểm chứng một thông tin. Có những nhà báo lội qua vùng lũ chỉ để kịp gửi về vài dòng thông tin cho bạn đọc. Có người ngồi hàng giờ trước cửa phòng cấp cứu để chờ một xác nhận cuối cùng. Có người bị từ chối, bị nghi ngờ, thậm chí bị đe dọa chỉ vì cố giữ cho một sự thật được hiện diện trong bài báo.

Chính điều đó, may thay đã khiến nghề báo trong thời đại này vẫn có những niềm vui rất nhỏ. Một dòng tin giúp ai đó được minh oan. Một bài điều tra khiến một chính sách được thay đổi. Một cuộc gọi từ độc giả chỉ để nói: “Cảm ơn nhà báo nhé, vì bài viết ấy”. Chỉ từng đó thôi, nhiều khi đủ để người làm báo đi tiếp.

Một bài báo không chỉ phản ánh hiện thực, mà nhiều khi phải đứng chắn giữa hiện thực và sự vô cảm để tạo ra khả năng đi vào đời sống. Đó là điều AI không làm được. AI không có cảm giác nghẹn lại khi đứng trước căn nhà của một gia đình vừa mất người thân sau lũ, cũng không hiểu rằng phía sau một con số thống kê luôn là số phận con người. Nó có thể tổng hợp dữ liệu về một vụ cháy nhưng không ngửi thấy mùi khét còn ám trên áo một người mẹ vừa chạy khỏi đám lửa. Nó có thể viết về một phiên tòa nhưng không nhìn thấy đôi bàn tay run lên của người cha ngồi ở hàng ghế cuối.

AI có thể mô phỏng cảm xúc, nhưng không mang ký ức, không mang trải nghiệm, không biết day dứt, có thể học ngôn ngữ nhưng không mang lương tri.

Và tôi nghĩ, đó là phần cuối cùng mà nghề báo phải giữ lấy, bởi điều đáng sợ nhất của AI đối với nghề báo không phải là nó viết giỏi. Điều đáng sợ nhất là nếu người làm báo, vì có AI làm công cụ, bắt đầu làm nghề như một cái máy, viết nhanh hơn, nhiều hơn, giật gân hơn nhưng ít rung động hơn, ít kiểm chứng hơn và ít đau đáu hơn.

Tôi không bi quan về AI. Ngược lại, tôi cho rằng AI sẽ mở ra một cuộc tái sinh lớn cho nghề báo. Nó sẽ giải phóng người làm báo khỏi những công việc lặp lại. Nó sẽ giúp xử lý dữ liệu nhanh hơn, mở rộng khả năng tiếp cận thông tin, tăng sức mạnh phân tích và kết nối. Nhưng chính vì vậy, nghề báo sẽ buộc phải trở về với phần cốt lõi nhất của mình. Đó là tư duy, là góc nhìn, là khả năng phát hiện vấn đề, là sự can đảm để bảo vệ sự thật và là trái tim đủ nhạy cảm để không nhìn con người như những con số vô cảm.

Tôi tin rằng trong tương lai, sẽ có rất nhiều nội dung được tạo ra bởi AI. Nhưng những tác phẩm báo chí thực sự có linh hồn vẫn sẽ cần con người. Bởi công nghệ có thể mô phỏng cảm xúc nhưng không thể sống một cuộc đời, không thể trải qua mất mát, không thể hiểu nỗi đau, không thể mang trong mình ký ức của xã hội. Nói cách khác tôi cảm thấy nghề báo không cần phải lo AI vượt qua con người, mà là nỗi lo chính mỗi người làm báo tự đánh mất bản chất nghề nghiệp trong cuộc đua tốc độ của thời đại số.

Tôi nghĩ, lựa chọn nằm ở chính chúng ta. Nếu người làm báo chịu học hỏi, biết thích nghi với công nghệ nhưng không đánh mất phẩm chất nghề nghiệp, thì AI sẽ không phải là dấu chấm hết. Nó sẽ là phép thử. Và cũng là cơ hội để báo chí trở lại với giá trị quan trọng nhất của mình: Đó là dám đi đến tận cùng của một câu hỏi, dám bảo vệ một sự thật không dễ bảo vệ.

Rồi một ngày nào đó, AI có thể viết được những bài báo hoàn hảo về cấu trúc, có thể tạo ra những bản tin không lỗi, có thể nói bằng giọng rất giống con người. Nhưng tôi vẫn tin sẽ còn những điều chỉ nhà báo mới làm được. Bởi đến cuối cùng, điều làm nên báo chí không nằm ở công nghệ mà nằm ở con người đứng phía sau việc sử dụng công nghệ ấy.