Nâng cao chất lượng tăng trưởng đô thị

Chuyển sang quản trị hiện đại

Hệ thống đô thị Việt Nam đã trải qua một hành trình phát triển mạnh mẽ: Từ xuất phát điểm hạ tầng kỹ thuật lạc hậu, giao thông chật hẹp, cấp thoát nước thiếu đồng bộ đến mở rộng với hàng trăm đô thị các loại. Khu vực đô thị ngày càng đóng góp tỷ trọng lớn vào Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của đất nước, trở thành đầu tàu tăng trưởng của nhiều vùng kinh tế trọng điểm.

Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Tường Văn chỉ ra, sau nhiều năm tăng trưởng nhanh, đô thị Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu cao hơn về chất lượng và tính bền vững. Đô thị không chỉ là nơi tập trung dân cư, mà còn là động lực trung tâm của nền kinh tế, là không gian hội tụ đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Điều này đồng nghĩa với việc tiêu chí đánh giá sự phát triển không còn dừng ở số lượng dự án hay diện tích mở rộng, mà phải là hiệu quả sử dụng nguồn lực, chất lượng môi trường sống và năng lực chống chịu trước biến động.

Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy mô hình tăng trưởng đô thị vẫn bộc lộ những hạn chế. Ở một số địa phương, đầu tư còn dàn trải, thiếu trọng tâm; quy hoạch thiếu liên kết vùng; phát triển không gian còn manh mún. Hạ tầng kỹ thuật tại nhiều khu vực vẫn “đuổi theo” nhu cầu dân cư và sản xuất thay vì đi trước định hướng phát triển. Tình trạng sử dụng đất chưa hiệu quả, thiếu không gian công cộng, áp lực giao thông và môi trường gia tăng đang đặt ra thách thức lớn cho các đô thị, đặc biệt là các đô thị lớn.

Trong bối cảnh đó, Nghị quyết số 06-NQ/TƯ ngày 24-1-2022 của Bộ Chính trị về quy hoạch, xây dựng, quản lý và phát triển bền vững đô thị Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã xác định rõ yêu cầu phát triển đô thị bền vững, có quy hoạch đồng bộ, khắc phục tình trạng đầu tư dàn trải, thiếu liên kết; nâng cao chất lượng tăng trưởng, coi trọng hiệu quả kinh tế - xã hội và môi trường. Đây không chỉ là định hướng mang tính nguyên tắc, mà là yêu cầu cấp bách, nhằm tạo nền tảng cho giai đoạn phát triển mới.

PGS.TS Lưu Đức Hải, Viện trưởng Viện Nghiên cứu đô thị và Phát triển hạ tầng (thuộc Tổng hội Xây dựng Việt Nam) cho rằng, đô thị Việt Nam đang đứng trước một “ngưỡng chuyển” quan trọng. Thách thức hiện nay không hẳn là thiếu dự án hay thiếu nguồn lực, mà là thiếu một cấu trúc tổ chức không gian đủ chặt chẽ và một nền tảng dữ liệu đủ mạnh để điều phối phát triển. Hạ tầng ở nhiều nơi vẫn phát triển theo từng dự án riêng lẻ, thiếu sự tích hợp giữa giao thông, cấp thoát nước, năng lượng, nhà ở và không gian công cộng. Điều này khiến hiệu quả khai thác thấp, chi phí vận hành cao và khó bảo đảm tính bền vững dài hạn.

“Không thể quản lý đô thị hiện đại bằng những bản vẽ rời rạc. Mọi hệ thống, từ đường ống, cáp ngầm đến chiếu sáng, xử lý rác, nhà ở…, phải được số hóa và liên thông. Dữ liệu chính là hệ điều hành của đô thị”, PGS.TS Lưu Đức Hải nhấn mạnh. Theo đó, việc xây dựng bản đồ số hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội, áp dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS), tích hợp cơ sở dữ liệu dùng chung sẽ giúp cơ quan quản lý đưa ra quyết định chính xác, kịp thời và minh bạch hơn.

Quan điểm này phù hợp với định hướng của Bộ Xây dựng trong thúc đẩy chuyển đổi số ngành xây dựng và phát triển đô thị thông minh. Thứ trưởng Nguyễn Tường Văn cho rằng, thời gian tới cần hoàn thiện cơ chế, chính sách theo hướng thông thoáng; thúc đẩy chuyển đổi số, chuyển đổi xanh; ứng dụng khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo trong quy hoạch, xây dựng và quản lý đô thị. Phát triển đô thị phải gắn với mô hình quản trị hiện đại, thích ứng biến đổi khí hậu và lấy người dân làm trung tâm.

Tập trung nguồn lực - thước đo mới của tăng trưởng

Một điểm nhấn quan trọng của Nghị quyết số 06-NQ/TƯ là yêu cầu chấm dứt tình trạng đầu tư phân tán. Theo các chuyên gia, chỉ khi nguồn lực được tập trung cho các đô thị động lực, các trục hạ tầng chiến lược và các khu vực có khả năng lan tỏa cao, tăng trưởng đô thị mới thực sự bền vững.

Theo GS.TS Đặng Hùng Võ, nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường), nâng cao chất lượng tăng trưởng đô thị trước hết phải gắn với sử dụng hiệu quả đất đai, nguồn lực quan trọng nhất của phát triển đô thị. Nếu không minh bạch hóa thị trường, không kiểm soát tình trạng đầu cơ, nguồn lực sẽ bị lãng phí, làm méo mó cấu trúc phát triển và gia tăng chi phí xã hội.

Ở góc độ kinh tế, PGS.TS Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam nhận định, đô thị phải trở thành trung tâm tạo giá trị gia tăng cao, nơi hội tụ doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, công nghệ cao và dịch vụ chất lượng. Nếu tăng trưởng tiếp tục dựa chủ yếu vào mở rộng xây dựng và phát triển bất động sản, giá trị gia tăng tạo ra sẽ hạn chế và thiếu bền vững.

Điều đó cho thấy, nâng cao chất lượng tăng trưởng đô thị cần được nhìn nhận từ cấu trúc kinh tế đô thị. Đô thị phải là không gian sáng tạo, nơi hình thành các chuỗi giá trị mới; là môi trường thu hút nhân lực chất lượng cao; là hệ sinh thái thuận lợi cho khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo. Khi đó, tăng trưởng không chỉ đến từ việc xây thêm nhà, mở thêm đường, mà từ năng suất lao động, từ công nghệ và tri thức.

Nhìn tổng thể, yêu cầu nâng cao chất lượng tăng trưởng đô thị là bước điều chỉnh cần thiết trong tiến trình phát triển. Khi quy hoạch đi trước một bước, khi nguồn lực được tập trung thay vì dàn trải, khi quản trị dựa trên dữ liệu và công nghệ hiện đại, đô thị Việt Nam sẽ không chỉ mở rộng về hình hài, mà còn gia tăng sức cạnh tranh và khả năng chống chịu. Đó cũng là con đường để hệ thống đô thị phát triển bền vững, đóng góp hiệu quả hơn cho mục tiêu xây dựng đất nước phồn vinh, hạnh phúc.