Y tế dự phòng Thủ đô: Tận dụng "thời điểm vàng" để bứt phá

Không thụ động chờ cơ chế, Hà Nội xác định, đây là thời điểm phải quyết liệt đối diện thách thức, chủ động chuẩn hóa dữ liệu và nhân lực, đồng thời tạo tâm thế sẵn sàng tốt nhất để đón đầu các chính sách ưu việt sắp tới.

Thành quả đan xen thách thức

Năm 2025 khép lại với những gam màu sáng - tối đan xen trong bức tranh y tế dự phòng của Thủ đô. Điểm sáng lớn nhất là việc kiểm soát hiệu quả dịch sốt xuất huyết, với 6.628 ca mắc, giảm gần 30% so với năm 2024 và đặc biệt không ghi nhận ca tử vong - một nỗ lực đáng ghi nhận của toàn hệ thống chính trị và ngành Y tế thành phố. Tuy nhiên, dịch sởi lại bùng phát mạnh, với 4.532 ca dương tính, tăng đột biến so với chỉ 573 ca của năm trước. Sự gia tăng chủ yếu xảy ra tại các khu vực đô thị hóa nhanh, nơi biến động dân cư lớn tạo ra những “vùng lõm” về miễn dịch cộng đồng. Trong khi đó, đối với sốt xuất huyết, dù tổng số ca cả năm giảm sâu, nhưng diễn biến dịch tễ vào giai đoạn cuối năm xuất hiện những dấu hiệu “trái quy luật”, gây lo ngại cho công tác dự phòng và kiểm soát dịch bệnh.

Lý giải về hiện tượng này, Phó Cục trưởng Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế) Võ Hải Sơn nhận định, biến đổi khí hậu đang làm đảo lộn các quy luật dịch tễ truyền thống. "Trong năm qua, tình hình thiên tai, bão lũ diễn biến phức tạp, kéo dài liên tục từ tháng 5 đến tháng 10. Đây là một trong những nguyên nhân khiến một số dịch bệnh truyền nhiễm, đặc biệt là sốt xuất huyết, tiếp tục gia tăng trái với quy luật thông thường", ông Võ Hải Sơn phân tích.

Như vậy, thách thức đặt ra không chỉ là những con số tăng giảm cơ học, mà còn là sự thay đổi khó lường của môi trường và các yếu tố nguy cơ, buộc hệ thống y tế dự phòng luôn trong trạng thái “căng mình” ứng phó. Trong khi đó, số liệu rà soát cho thấy, nhiều xã, phường đang thiếu trầm trọng trang thiết bị và hóa chất phòng, chống dịch. Cụ thể, có 10 xã, phường hiện không còn máy phun hóa chất ULV hoạt động; 73 xã, phường chưa đạt quy định tối thiểu 3 máy/đơn vị; 5 xã, phường “trắng” hóa chất diệt muỗi và 42 đơn vị hết hóa chất diệt bọ gậy.

Theo Giám đốc Sở Y tế Hà Nội Nguyễn Trọng Diện, qua công tác rà soát trực tiếp, ngành Y tế đã nhận diện một “điểm nghẽn” lớn hiện nay là sự bất cập trong quản lý dữ liệu. Giám đốc Sở Y tế Hà Nội cho biết: “Hệ thống phần mềm chưa đồng bộ khiến nhiều chỉ tiêu phải báo cáo trên các nền tảng khác nhau, gây quá tải cho tuyến xã. Thực tế năm 2025 đã xảy ra tình trạng báo cáo sai tên bệnh, nhầm lẫn giữa Cúm mùa và Cúm A/H5N1 do sự chồng chéo này”.

Giám đốc Sở Y tế Hà Nội cũng chỉ ra khó khăn về nhân lực khi nhiều Phòng Văn hóa - Xã hội không có cán bộ chuyên môn y tế nhưng phải quản lý quá nhiều lĩnh vực, từ an sinh xã hội đến vệ sinh an toàn thực phẩm. Tình trạng này tiềm ẩn nguy cơ lớn khi xảy ra các sự cố y tế, đòi hỏi cần được khắc phục trước khi Luật Phòng bệnh có hiệu lực.

Chạy nước rút trong "thời điểm vàng"

Trước những bất cập nêu trên, Luật Phòng bệnh thay thế Luật Phòng, chống bệnh truyền nhiễm chính thức có hiệu lực từ ngày 1-7-2026 cùng Nghị quyết số 72-NQ/TƯ của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân được ví như “làn gió mới” mang tính lịch sử, đặc biệt quan trọng với y tế dự phòng. Tuy nhiên, ngành Y tế Hà Nội xác định không chờ đến khi luật có hiệu lực mới hành động. Khoảng thời gian từ nay đến tháng 7-2026 được coi là “bước đệm” quan trọng để chuẩn bị hạ tầng và nguồn lực sẵn sàng triển khai cơ chế mới.

Phân tích về tác động chính sách, Phó Cục trưởng Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế) Võ Hải Sơn nhấn mạnh: "Điểm đột phá nhất nằm ở tư duy tài chính: Theo định hướng mới, chi thường xuyên cho hệ thống y tế dự phòng sẽ từng bước do ngân sách nhà nước bảo đảm, thay vì cơ chế khoán và tự chủ như trước đây”. Điều này sẽ chấm dứt tình trạng trạm y tế phải “giật gấu vá vai”, loay hoay xoay xở kinh phí mua hóa chất, vật tư. Ông Võ Hải Sơn khuyến nghị: “Các đơn vị y tế cơ sở cần chủ động xây dựng kế hoạch hoạt động và dự toán ngân sách cho các năm tới ngay từ bây giờ. Đây là bước đi cần thiết để bảo đảm đủ nguồn lực ngay khi Luật Ngân sách nhà nước phân cấp mạnh về địa phương”.

Về phía Hà Nội, để dịch bệnh không lan rộng kéo dài, ngành Y tế đang triển khai đồng bộ các giải pháp công nghệ và nhân lực. Giám đốc Sở Y tế Nguyễn Trọng Diện khẳng định: “Chuyển đổi số được xác định là giải pháp then chốt. Y tế Hà Nội đang xây dựng nền tảng phần mềm tích hợp, thống nhất các hệ thống quản lý từ y tế dự phòng, dân số đến an toàn thực phẩm nhằm giảm tải báo cáo cho tuyến dưới”. Đặc biệt, Hà Nội sẽ ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) dựa trên kho dữ liệu lớn để phân tích mô hình bệnh tật, phục vụ hoạch định chính sách chính xác hơn. Cùng với đó, nâng cao năng lực nhân sự cũng được ưu tiên hàng đầu.

Có thể khẳng định, sự chủ động chuẩn bị kỹ lưỡng trong giai đoạn "bản lề" chính là yếu tố then chốt để Hà Nội củng cố "lá chắn thép", hướng tới một hệ thống y tế dự phòng thông minh, chủ động, vững vàng bảo vệ sức khỏe nhân dân.