Cuộc đua công nghệ lượng tử và vị trí của Việt Nam

Từ phòng thí nghiệm đến công nghệ có thể định hình tương lai

Công nghệ lượng tử được phát triển dựa trên các nguyên lý của cơ học lượng tử -ngành khoa học nghiên cứu thế giới ở cấp độ nguyên tử và hạt cơ bản. Nếu máy tính truyền thống xử lý thông tin bằng các bit chỉ nhận giá trị 0 hoặc 1, thì máy tính lượng tử sử dụng qubit, có thể tồn tại ở nhiều trạng thái cùng lúc. Nhờ đó, một số bài toán cực kỳ phức tạp có thể được giải quyết với tốc độ vượt xa các hệ thống hiện nay.

Theo các chuyên gia, tiềm năng của công nghệ lượng tử không chỉ nằm ở tính toán mà còn ở truyền thông, bảo mật, cảm biến và vật liệu mới. Những lĩnh vực này được dự báo sẽ tạo ra nền tảng cho thế hệ công nghệ tiếp theo, tương tự cách internet và điện thoại thông minh đã thay đổi thế giới trong vài thập niên qua.

Tại Việt Nam, trong buổi làm việc về Đề án phát triển công nghệ lượng tử, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh đây là vấn đề chiến lược quốc gia, cần được đặt trong tổng thể thực hiện Nghị quyết 57 và gắn với các lĩnh vực như an ninh quốc gia, dữ liệu, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và công nghệ không gian.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu Việt Nam phải có tư duy “đi sau nhưng không đi chậm”, lựa chọn hướng đi phù hợp với điều kiện thực tế, tập trung xây dựng năng lực thực chất trong những lĩnh vực có khả năng tham gia và làm chủ, tránh đầu tư dàn trải hoặc chạy theo phong trào.

TS Nguyễn Quốc Hưng - Phó Chủ tịch Mạng lưới đổi mới sáng tạo và chuyên gia Công nghệ Lượng tử Việt Nam (VNQuantum), Viện trưởng Viện Công nghệ Lượng tử, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho biết, hiện nay, nhiều nền kinh tế lớn đã sớm xây dựng chương trình đầu tư dài hạn. Hoa Kỳ coi công nghệ lượng tử là một ưu tiên quốc gia với nhiều dự án nghiên cứu quy mô lớn.

Liên minh châu Âu cũng triển khai chiến lược riêng và thúc đẩy các chương trình đầu tư liên quan. Cùng với đó, chuỗi cung ứng toàn cầu về vật liệu, linh kiện và thiết bị phục vụ công nghệ lượng tử đang dần hình thành, tạo nên một hệ sinh thái công nghiệp mới.

Tuy nhiên, đi cùng với tốc độ phát triển là xu hướng siết chặt kiểm soát công nghệ. Theo ông Hưng, nhiều quốc gia đang gia tăng các rào cản xuất khẩu không chỉ đối với công nghệ lõi mà còn với hệ sinh thái phụ trợ như thiết bị làm lạnh sâu, thiết bị điều khiển vi sóng hay các chuẩn giao thức vận hành.

Điều này khiến cuộc đua lượng tử không đơn thuần là cuộc cạnh tranh khoa học, mà còn gắn với an ninh quốc gia, chủ quyền công nghệ và vị thế kinh tế của mỗi nước.

Việt Nam hiện đã hình thành những hạt nhân nghiên cứu ban đầu. Đại học Quốc gia Hà Nội là đơn vị tiên phong thành lập Viện Công nghệ Lượng tử, tập trung vào truyền thông và bảo mật lượng tử. Tại Đại học Quốc gia TPHCM, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên đào tạo chuyên ngành tính toán lượng tử, trong khi Trường Đại học Bách khoa phát triển nhiều hoạt động nghiên cứu và đào tạo liên quan.

Theo định hướng đang được xây dựng, Việt Nam sẽ tập trung vào 5 lĩnh vực ưu tiên gồm: Truyền thông và an ninh lượng tử; mô phỏng và thuật toán lượng tử; cảm biến lượng tử; vật liệu và linh kiện quang tử lượng tử; đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.

Đặt nền móng cho cuộc đua dài hạn

Theo TS Nguyễn Quốc Hưng, Việt Nam đã bỏ lỡ một phần giai đoạn đầu của cuộc đua công nghệ lượng tử, nhưng vẫn còn cơ hội nếu hành động kịp thời.

Ông cho rằng Việt Nam cần phát triển đồng thời hai hướng. Một mặt, phải từng bước làm chủ các công nghệ cốt lõi như chip lượng tử, truyền thông lượng tử bằng cáp quang và vệ tinh; mặt khác, cần xây dựng hệ sinh thái phụ trợ với các thiết bị chuyên dụng để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

"Cần đa dạng hóa phương thức để tránh phụ thuộc. Việt Nam phải hướng đến tự chủ công nghệ và hội nhập sâu với hệ sinh thái lượng tử thế giới" - ông nhấn mạnh.

Nhận định công nghệ lượng tử là công nghệ chiến lược, nhưng cũng là cuộc chơi dài hạn, ông Hưng cho rằng, cần đầu tư dài hơi, kiên trì ít nhất 10 - 20 năm và chấp nhận rủi ro, không thể “đốt cháy giai đoạn”.

Đặc biệt, Việt Nam cần tháo gỡ kịp thời các nút thắt chính sách, tài chính, nhân lực; tận dụng mạng lưới kiều bào khoa học: Thu hút chuyên gia Việt Nam ở các trung tâm lượng tử quốc tế; Kết hợp nghiên cứu cơ bản và đổi mới sáng tạo: tạo hệ sinh thái bền vững, không phụ thuộc hoàn toàn vào nhập khẩu.

GS.TS Trần Hồng Thái - Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam - nhận định công nghệ lượng tử là lĩnh vực khó nhưng không nằm ngoài khả năng của Việt Nam nếu có chiến lược phù hợp. Theo ông, nếu chuẩn bị từ bây giờ, Việt Nam hoàn toàn có thể tham gia chuỗi giá trị lượng tử toàn cầu theo cách phù hợp với năng lực và lợi ích chiến lược của mình.

Cuộc đua công nghệ lượng tử là cuộc chơi dài hạn, đòi hỏi sự kiên trì trong nhiều năm. Nhưng khi các cường quốc đã tăng tốc và các rào cản công nghệ đang dần khép lại, đây cũng là thời điểm để Việt Nam lựa chọn hướng đi, tập trung nguồn lực và xây dựng năng lực nội sinh nhằm không bị tụt lại phía sau trong làn sóng công nghệ tiếp theo.