Deepfake: Cảnh báo hàng loạt rủi ro dịp Tết

Những cuộc gọi quen dưới lớp vỏ công nghệ giả mạo

Những ngày giáp Tết, khi nhịp sống trong mỗi gia đình trở nên tất bật hơn với chuyện dọn dẹp, sắm sửa, chuẩn bị sum vầy, các cuộc gọi hỏi han từ người thân ở xa trở thành điều quen thuộc. Chính trong bối cảnh ấy, không ít người đã trở thành nạn nhân của những cú lừa tinh vi, bắt đầu từ những giọng nói, hình ảnh tưởng chừng không thể nhầm lẫn.

Những ngày gần đây, chị Đặng Thị Giang (Bắc Ninh) đang lo thu xếp công việc gia đình thì nhận được cuộc gọi video từ tài khoản mạng xã hội mang tên con trai đang làm việc tại Trung Quốc. Trên màn hình là gương mặt quen thuộc, giọng nói đúng như con trai chị, từ cách chào hỏi đến những câu nói thường ngày đều không có gì khác lạ.

Người trong cuộc gọi tỏ ra vội vã, nói đang gặp trục trặc liên quan đến công việc, cần gia đình hỗ trợ gấp một khoản tiền để “giải quyết cho kịp về nhà trước Tết”. Cuộc gọi diễn ra nhanh, liên tục thúc giục, lấy lý do sóng yếu, không tiện nói lâu. Trong lúc nghe máy, chị Giang vừa trả lời vừa làm việc nhà, đầu óc chỉ xoay quanh suy nghĩ làm sao giúp con giải quyết rắc rối cho kịp.

Người trong cuộc gọi liên tục trấn an rằng mọi việc sẽ ổn sau khi chuyển tiền, dặn chị đừng nói với ai vì “chuyện nội bộ công ty”. Thấy con có vẻ căng thẳng, giọng nói gấp gáp, chị không hỏi thêm, cũng không kiểm tra lại. Toàn bộ cuộc gọi chỉ kéo dài vài phút nhưng đủ để tạo cảm giác cấp bách, khiến chị tìm mọi cách lo tiền cho con giải quyết công việc.

Xuất phát từ tâm lý lo cho con làm việc xa nhà, mong con kịp về ăn Tết cùng gia đình trong thời điểm cuối năm bận rộn, chị Giang đã không kịp nghi ngờ mà lập tức chuyển tiền tài khoản theo chỉ dẫn trước đó. Việc chuyển tiền diễn ra vội vã, không có thời gian để suy nghĩ hay kiểm chứng thêm. Chỉ đến khi gọi lại cho con sau đó, chị mới bàng hoàng nhận ra mình đã chuyển tiền cho kẻ lạ. “Mọi thứ giống đến mức không nghĩ là giả. Nếu không trực tiếp gọi lại, tôi cũng không tin mình bị lừa” - chị Giang chia sẻ.

Nếu như trước đây, các vụ lừa đảo thường dừng lại ở việc yêu cầu chuyển tiền trực tiếp, thì nay kịch bản đã được “nâng cấp” tinh vi hơn. Các đối tượng lừa đảo từng bước dẫn nạn nhân làm theo những thao tác tưởng như quen thuộc trong quá trình giao dịch. Khi mọi thao tác đều giống quy trình thông thường, sự cảnh giác dần bị hạ thấp, khiến nhiều người chỉ nhận ra rủi ro khi đã mất quyền kiểm soát tài khoản.

Anh Nguyễn Văn Phúc (Hà Nội) - chủ một cửa hàng tạp hóa kiêm phân phối bia, nước ngọt nằm trên đường Cầu Giấy - cho biết, thời điểm cận Tết là lúc anh phải liên tục đặt hàng để kịp giao cho các đầu mối nhỏ lẻ. Vài ngày trước, anh nhận được cuộc gọi từ số điện thoại hiển thị tên một đối tác quen - người vẫn thường cung cấp nước giải khát cho cửa hàng nhiều năm qua.

Ở đầu dây bên kia, người gọi nói giọng quen, nhắc đúng các đơn hàng trước đó và hỏi "anh có nhập thêm lô hàng Tết hay không, đang có giá ưu đãi". Do khách tại cửa hàng đang đông, anh Minh nói chưa tiện trao đổi thì đối tác bảo đã tổng hợp sẵn danh sách mặt hàng và gửi link qua tin nhắn để anh xem và đặt nhanh cho kịp gửi xe về trong ngày.

Ít phút sau, anh Minh Phúc nhận được một đường link qua Zalo, giao diện hiển thị giống một trang đặt hàng nội bộ với logo, hình ảnh sản phẩm và giá cả quen thuộc. Người gọi tiếp tục thúc giục, nói kho đang chốt đơn sớm, giá đang giảm sâu, nếu không xác nhận sẽ phải lùi lịch giao sang sau Tết. Nghĩ là đối tác lâu năm, lại đúng cao điểm bán hàng, anh Minh Phúc bấm vào link và làm theo hướng dẫn.

Trang web yêu cầu đăng nhập để xác nhận đơn hàng. Sau khi nhập thông tin, hệ thống báo cần xác thực thêm bằng mã OTP ngân hàng để “giữ hạn mức giao dịch”. Ngay sau khi nhập mã OTP, điện thoại của anh Minh Phúc bắt đầu có dấu hiệu bất thường, màn hình đơ trong vài giây rồi tự thoát khỏi ứng dụng ngân hàng.

Chưa kịp hiểu chuyện gì xảy ra, anh Minh nhận liên tiếp các tin nhắn báo trừ tiền từ tài khoản. Cố mở lại ứng dụng thì máy phản hồi chậm, không thể thao tác như bình thường. Cuộc gọi từ đối tác cũng lập tức bị ngắt, tài khoản nhắn tin không còn phản hồi. “Lúc đó điện thoại như không còn là của mình nữa. Mọi thao tác đều bị điều khiển từ xa, mình chỉ kịp nhìn tiền bị trừ mà không làm được gì” - anh Minh Phúc kể. Khi khởi động lại điện thoại và liên hệ ngân hàng, anh mới biết tài khoản đã bị chiếm quyền kiểm soát, toàn bộ số tiền tích lũy chuẩn bị nhập hàng Tết đã bị rút sạch chỉ trong vài phút.

Vì sao công nghệ giả mạo ngày càng khó nhận diện?

Từ những câu chuyện tưởng như rất đời thường, có thể thấy các thủ đoạn lừa đảo công nghệ đang len sâu vào đời sống với mức độ ngày càng tinh vi. Đằng sau những cuộc gọi quen thuộc là sự hỗ trợ của các công nghệ giả mạo hiện đại, đặt ra thách thức lớn cho người dùng trong việc nhận diện thật - giả.

Trao đổi với Lao Động, ông Vũ Thanh Thắng - Giám đốc cấp cao AI của Công ty Cổ phần An ninh mạng SCS cho biết, các hình thức lừa đảo giả mạo giọng nói, hình ảnh được gọi là Deepfake. Hiện nay, các công cụ lừa đảo dưới dạng này đang phát triển rất nhanh, trong khi nhận thức của người dùng vẫn còn hạn chế.

"Chỉ cần một lượng dữ liệu nhỏ được thu thập từ mạng xã hội, kẻ xấu đã có thể tái tạo khuôn mặt, giọng nói với độ tương đồng cao, đủ để đánh lừa nạn nhân trong những tình huống ngắn như cuộc gọi thoại hoặc cuộc gọi video" - ông Thắng thông tin.

Theo ông Thắng, mức độ tinh vi của các thủ đoạn này đang được nâng cấp từng ngày. Trong đó, kẻ xấu không cần khiến nạn nhân tin ngay lập tức, mà chỉ cần tạo đủ cảm giác quen thuộc để họ bỏ qua các bước xác minh cần thiết.

Đặc biệt trong dịp Tết, khi tâm lý lo lắng cho người thân ở xa, áp lực thời gian và công việc gia tăng, người dân dễ phản ứng theo cảm xúc hơn là lý trí. Những kịch bản như “cần tiền gấp”, “xử lý sự cố trước Tết”, “đối tác thúc giục thanh toán” đều được xây dựng rất sát với bối cảnh thực tế.

Ở góc độ kỹ thuật, ông Vũ Ngọc Sơn - Giám đốc Công nghệ của Công ty Cổ phần Công nghệ An ninh mạng Quốc gia Việt Nam (NCS) nhận định, công nghệ giả mạo hiện nay đã vượt xa hình dung thông thường của người dùng. “Nhiều người vẫn nghĩ các sản phẩm giả mạo dễ nhận ra, nhưng thực tế, trong các tình huống ngắn như cuộc gọi video hay cuộc gọi thoại vài phút, việc phân biệt là rất khó”, ông Sơn nói.

Còn ông Vũ Thanh Thắng khuyến nghị, trong gia đình nên thống nhất trước những nguyên tắc xác nhận khi có tình huống khẩn cấp, đặc biệt với người cao tuổi. “Chỉ cần một cuộc gọi lại qua kênh khác, hoặc một câu hỏi riêng mà chỉ người thân biết, cũng có thể giúp tránh được rủi ro lớn”, ông Thắng nói.

Đối với doanh nghiệp và người kinh doanh, ông Vũ Ngọc Sơn nhấn mạnh, các quy trình giao dịch không nên bị rút gọn chỉ vì áp lực thời gian cuối năm. Việc thay đổi thông tin thanh toán, xác nhận đơn hàng hay chuyển tiền cần có nhiều bước kiểm tra, tránh phụ thuộc vào một cuộc gọi hay tin nhắn duy nhất.