Kinh tế toàn cầu đang 'nghiện' nợ công

Năm nay, bức tranh tăng trưởng kinh tế toàn cầu phần lớn được dẫn dắt bởi chi tiêu của chính phủ. Trong bối cảnh thế giới liên tục hứng chịu nhiều cú sốc kìm hãm đà tăng trưởng, nhiều quốc gia đã tạm gác kế hoạch thắt chặt ngân sách để tung ra các gói kích thích quy mô lớn, chủ yếu dựa vào thâm hụt tài khóa.

Từ châu Âu cho đến Mỹ và một số nền kinh tế tại châu Á, làn sóng đầu tư trị giá hàng nghìn tỷ USD vào trí tuệ nhân tạo đang tạo ra nhu cầu mới cho doanh nghiệp và thị trường lao động.

Theo tính toán của JPMorgan, các chương trình chi tiêu này có thể giúp tăng trưởng toàn cầu tăng lên mức khoảng 3 phần trăm mỗi năm trong sáu tháng tới.

Dù vậy, các chuyên gia kinh tế cảnh báo đây là chiến lược tiềm ẩn rủi ro khi nhiều quốc gia đang có tỷ lệ thất nghiệp thấp và mặt bằng lãi suất vẫn ở mức cao.

Tại Nhật Bản, lợi suất trái phiếu chính phủ kỳ hạn dài đã tăng lên mức cao kỷ lục trong tuần trước sau khi Thủ tướng Sanae Takaichi công bố kế hoạch tăng chi tiêu và cắt giảm thuế tiêu dùng trước cuộc bầu cử sớm dự kiến diễn ra vào tháng tới.

Đợt bán tháo trái phiếu tại Nhật Bản đã ảnh hưởng lan sang thị trường toàn cầu và kéo lợi suất trái phiếu Mỹ tăng theo.

Neil Shearing, Kinh tế trưởng của Capital Economics tại London, cho rằng diễn biến này là tín hiệu đáng lưu ý. Theo ông, các nền kinh tế phát triển đang dần bộc lộ những vấn đề tiềm ẩn như nhu cầu yếu từ khu vực tư nhân và tốc độ tăng năng suất chậm.

Kinh tế châu Âu hiện đối mặt với nhiều thách thức khi các nguồn lực để thúc đẩy tăng trưởng chủ yếu đến từ chi tiêu công, đặc biệt trong bối cảnh Tổng thống Donald Trump gần đây đề cập khả năng điều chỉnh mạnh chính sách thương mại liên quan đến Greenland.

Tại Mỹ và Đức, hai nền kinh tế lớn thứ nhất và thứ ba thế giới, các gói kích thích dự kiến đóng góp khoảng một điểm phần trăm vào tăng trưởng năm nay, theo tính toán của Torsten Slok, Kinh tế trưởng của Apollo Global Management. Riêng Nhật Bản được dự báo có mức tăng thêm nửa điểm phần trăm.

Trung Quốc cũng dự kiến duy trì thâm hụt ngân sách tổng hợp gần 9 phần trăm GDP trong năm thứ hai liên tiếp, gấp đôi tốc độ tăng trưởng kinh tế kỳ vọng.

Làn sóng chi tiêu của chính phủ đang nhằm ứng phó với nhiều thách thức mới. Nhiều quốc gia muốn hỗ trợ doanh nghiệp trước những thay đổi do trí tuệ nhân tạo, chính sách thuế của Mỹ và hàng hóa giá rẻ từ Trung Quốc. Bên cạnh đó là các khoản đầu tư lớn vào quốc phòng, chuyển đổi năng lượng xanh và chăm sóc dân số già hóa.

Trước đây, để đáp ứng nhu cầu chi tiêu lớn, các chính phủ thường lựa chọn tăng thuế thay vì phụ thuộc quá nhiều vào nợ. Tuy nhiên, hiện nay nhiều nhà lãnh đạo tỏ ra thận trọng khi cân nhắc áp thêm gánh nặng thuế lên người dân.

Theo số liệu của Quỹ Tiền tệ Quốc tế, thâm hụt ngân sách trung bình của các nền kinh tế phát triển đã tăng lên 4,6 phần trăm trong năm ngoái và tại các thị trường mới nổi là 6,3 phần trăm, cao hơn nhiều so với thập kỷ trước.

Tại Mỹ, thâm hụt ngân sách dự kiến tương đương 6 phần trăm GDP trong năm nay, một phần do chính phủ muốn duy trì mức thuế thấp. Goldman Sachs dự báo kinh tế Mỹ có thể tăng trưởng 2,5 phần trăm, cao hơn mức khoảng 2 phần trăm của năm trước.

Đức cũng đặt kỳ vọng rằng gói chi tiêu hàng nghìn tỷ euro dành cho quốc phòng và hạ tầng sẽ giúp duy trì đà tăng trưởng. Tuy nhiên, mức thuế tại Đức vốn đã thuộc nhóm cao nhất trong thế giới phát triển và việc tăng thêm có thể tạo áp lực bất lợi cho nền kinh tế. Dù vậy, Đức vẫn nằm trong số ít quốc gia có mức nợ công thấp so với nhiều nước khác.

Theo báo cáo tháng mười của Quỹ Tiền tệ Quốc tế, nợ công toàn cầu sau khi tăng mạnh trong đại dịch và có thời điểm giảm nhẹ theo tỷ lệ GDP, được dự báo sẽ vượt mức 100 phần trăm GDP toàn cầu vào năm 2029, mức cao nhất kể từ năm 1948.

Bài học từ thị trường trái phiếu Anh năm 2022 cho thấy khi niềm tin của nhà đầu tư bị lung lay, rủi ro có thể nhanh chóng lan rộng. Tuy nhiên, khác với giai đoạn khủng hoảng nợ công tại khu vực đồng euro vào năm 2010, đến nay thị trường không ghi nhận tình trạng rút vốn ồ ạt.

Ricardo Reis, Giáo sư Kinh tế tại Trường Kinh tế London, nhận định rằng nhiều chính phủ đã rút ra bài học từ đại dịch, khi tăng mạnh chi tiêu mà không gặp phản ứng tiêu cực tức thì. Dù lạm phát khiến đời sống người dân chịu sức ép, lạm phát cũng giúp giảm giá trị thực của nợ trong ngắn hạn.

Xu hướng tăng chi tiêu công phản ánh thay đổi chiến lược. Sau khủng hoảng tài chính toàn cầu, nhiều nước, đặc biệt là tại châu Âu, từng siết chặt ngân sách để trấn an thị trường.

Ngày nay, các nhà lãnh đạo hiểu rằng chính sách thắt lưng buộc bụng không chỉ thiếu tính phổ biến mà còn dẫn tới hệ thống hạ tầng xuống cấp và năng lực quốc phòng suy yếu.

Cuộc xung đột giữa Nga và Ukraine đã thúc đẩy nhiều quốc gia tăng mạnh ngân sách quân sự. Quốc hội Canada trong tháng mười một đã thông qua gói chi tiêu trị giá 140 tỷ đô la Canada trong vòng năm năm, được Thủ tướng Mark Carney xem là khoản đầu tư mang tính thế hệ nhằm củng cố vị thế kinh tế trong bối cảnh Mỹ áp dụng các biện pháp thuế mới.

Gói chi tiêu bao gồm khoản đầu tư cho hệ thống cảng biển và hạ tầng thương mại nhằm mục tiêu tăng gấp đôi kim ngạch xuất khẩu sang các thị trường ngoài Mỹ trong mười năm tới. Thâm hụt ngân sách của Canada dự kiến tăng từ 1,6 phần trăm GDP lên khoảng 2,5 phần trăm trong giai đoạn 2025 đến 2026.

Sahir Khan, cựu quan chức ngân sách của Quốc hội Canada, cho rằng môi trường địa chính trị đang thay đổi và những điều chỉnh chính sách từ phía Mỹ buộc Canada phải chú trọng hơn đến năng lực tự chủ của mình.

Tại Nhật Bản, chính phủ đã công bố gói hỗ trợ tương đương 2,8 phần trăm GDP vào tháng mười một nhằm giảm bớt chi phí sinh hoạt và thúc đẩy đầu tư cũng như quốc phòng.

Tại châu Âu, nhiều đảng theo đường lối dân túy đang thu hút cử tri bằng các cam kết tăng chi tiêu công như giữ nguyên tuổi nghỉ hưu hoặc tăng phúc lợi hưu trí.

Tại Mỹ, thâm hụt ngân sách lớn kéo dài phản ánh chi tiêu ngày càng tăng cho an sinh xã hội cùng với định hướng duy trì mức thuế thấp. Wendy Edelberg, cựu Kinh tế trưởng của Văn phòng Ngân sách Quốc hội Mỹ, nhận định rằng các tác động tiêu cực từ việc vay nợ nhiều sẽ không xuất hiện ngay lập tức.

Bà cho rằng nhà đầu tư vẫn tin Mỹ có đủ năng lực để đáp ứng nghĩa vụ tài chính, nhất là khi thuế suất hiện ở mức thấp nên dư địa điều chỉnh vẫn còn.

Dù vậy, đợt tăng lãi suất mạnh trong giai đoạn lạm phát vừa qua là lời nhắc nhở rằng chi phí vay nợ có thể leo thang nhanh chóng. Số tiền dùng để trả lãi của Mỹ đã tăng hơn gấp đôi trong bốn năm gần đây và chi phí tương tự tại Đức và Nhật Bản cũng tăng khoảng gấp đôi.

Một số chuyên gia cho rằng nếu gánh nặng chi tiêu ngày càng khó kiểm soát, các chính phủ có thể buộc phải tăng thuế hoặc cắt giảm chi tiêu trong tương lai. Yếu tố kích hoạt có thể đến từ sự thay đổi niềm tin của nhà đầu tư hoặc đánh giá lại lợi ích kinh tế của trí tuệ nhân tạo.

Ricardo Reis bày tỏ lo ngại khi cho rằng chi phí lãi vay tại nhiều quốc gia đang tiến đến mức rất cao nếu so với các giai đoạn trước đây.